महाभारत
Sthāṇu Intercedes and Death Appears (Sthāṇu Intercedes, and Death Appears)12.249.6-12
11144 / 15823
महाभारत · 12.249.6-12
देवनागरी

स्थाणुर् उवाच
संहारान्तं प्रसीदस्व मा क्रुधस् त्रिदशेश्वर ॥
मा प्रजाः स्थावरं वैच जङ्गमं च विनीनशः ॥
पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणोलपम् ॥
स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥
तद् एतद् भस्मसाद् भूतं जगत् सर्वम् उपप्लुतम् ॥
प्रसीद भगवन् साधो वर एष वृतो मया ॥
नष्टा न पुनर् एष्यन्ति प्रजा ह्य् एताः कथं चन ॥
तस्मान् निवर्त्यताम् एतत् तेजः स्वेनैव तेजसा ॥
उपायम् अन्यं संपश्य प्रजानां हितकाम्यया ॥
यथेमे जन्तवः सर्वे निवर्तेरन् परंतप ॥
अभावम् अभिगच्छेयुर् उत्सन्नप्रजनाः प्रजाः ॥
अधिदैवनियुक्तो ऽस्मि त्वया लोकेष्व् इहेश्वर ॥
त्वद् भवं हि जगन्नाथ जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्य् आवृत्तिजाः प्रजाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sthāṇur uvāca
saṃhārāntaṃ prasīdasva mā krudhas tridaśeśvara ||
mā prajāḥ sthāvaraṃ vaica jaṅgamaṃ ca vinīnaśaḥ ||
palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇolapam ||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham ||
tad etad bhasmasād bhūtaṃ jagat sarvam upaplutam ||
prasīda bhagavan sādho vara eṣa vṛto mayā ||
naṣṭā na punar eṣyanti prajā hy etāḥ kathaṃ cana ||
tasmān nivartyatām etat tejaḥ svenaiva tejasā ||
upāyam anyaṃ saṃpaśya prajānāṃ hitakāmyayā ||
yatheme jantavaḥ sarve nivarteran paraṃtapa ||
abhāvam abhigaccheyur utsannaprajanāḥ prajāḥ ||
adhidaivaniyukto 'smi tvayā lokeṣv iheśvara ||
tvad bhavaṃ hi jagannātha jagat sthāvarajaṅgamam ||
prasādya tvāṃ mahādeva yācāmy āvṛttijāḥ prajāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
स्थाणुः उवाचsthāṇuḥ uvācaСтхану сказал; Шива произнёс
संहार अन्तम् प्रसीदस्वsaṃhāra antam prasīdasvaпосле прекращения уничтожения будь милостив; умирись
मा क्रुधः त्रिदश ईश्वरmā krudhaḥ tridaśa īśvaraне гневайся, владыка тридцати богов; девов
मा प्रजाः स्थावरम् वै चmā prajāḥ sthāvaram vai caне существа неподвижные и; стационарные
जङ्गमम् च विनीनशःjaṅgamam ca vinīnaśaḥдвижущиеся также уничтожай; губи
पल्वलानि च सर्वाणिpalvalāni ca sarvāṇiи все болота; водоёмы
सर्वम् च एव तृण उलपम्sarvam ca eva tṛṇa ulapamи всю траву и кустарник; растительность
स्थावरम् जङ्गमम् च एवsthāvaram jaṅgamam ca evaнеподвижное и движущееся именно; всё живое
भूत ग्रामम् चतुर्विधम्bhūta grāmam caturvidhamчетырёхвидное множество существ; собрание
तत् एतत् भस्मसात् भूतम्tat etat bhasmasāt bhūtamто это стало пеплом; обращено в пепел
जगत् सर्वम् उपप्लुतम्jagat sarvam upaplutamвесь мир поражён; затоплен бедой
प्रसीद भगवन् साधोprasīda bhagavan sādhoумилостивься, благословенный, праведный; благой
वरः एषः वृतः मयाvaraḥ eṣaḥ vṛtaḥ mayāэтот дар избран мной; прошен
नष्टाः न पुनः एष्यन्तिnaṣṭāḥ na punaḥ eṣyantiпогибшие не вернутся снова; не придут
प्रजाः हि एताः कथम् चनprajāḥ hi etāḥ katham canaведь эти существа никак; никоим образом
तस्मात् निवर्त्यताम् एतत्tasmāt nivartyatām etatпоэтому пусть будет отвращено это; остановлено
तेजः स्वेन एव तेजसाtejaḥ svena eva tejasāсияние твоим собственным сиянием; огонь
उपायम् अन्यम् संपश्यupāyam anyam saṃpaśyaдругое средство усмотри; найди
प्रजानाम् हित काम्ययाprajānām hita kāmyayāс желанием блага существ; пользы
यथा इमे जन्तवः सर्वेyathā ime jantavaḥ sarveчтобы эти существа все; живые
निवर्तेरन् परंतपnivarteran paraṃtapaвозвращались, Парантапа; снова приходили
अभावम् अभिगच्छेयुःabhāvam abhigaccheyuḥк небытию пришли бы; исчезли бы
उत्सन्न प्रजनाः प्रजाःutsanna prajanāḥ prajāḥсущества с уничтоженным потомством; родом
अधिदैव नियुक्तः अस्मिadhidaiva niyuktaḥ asmiя назначен адхидайвой; божественным порядком
त्वया लोकेषु इह ईश्वरtvayā lokeṣu iha īśvaraтобой в мирах здесь, владыка; Господь
त्वद् भवम् हि जगत् नाथtvad bhavam hi jagat nāthaот тебя возникший, владыка мира; рождённый
जगत् स्थावर जङ्गमम्jagat sthāvara jaṅgamamмир неподвижный и движущийся; всё сущее
प्रसाद्य त्वाम् महा देवprasādya tvām mahā devaумилостивив тебя, Махадева; великий бог
याचामि आवृत्ति जाः प्रजाःyācāmi āvṛtti jāḥ prajāḥя прошу существ, рождающихся вновь; возвращающихся
अनुवाद

Стхану сказал: «Остановив уничтожение, будь милостив; не гневайся, владыка богов. Не губи существ — неподвижных и движущихся; не губи все болота, всю траву и кустарник, неподвижное и движущееся, четырёхвидное множество существ. Всё это стало пеплом, весь мир поражён бедой. Умилостивься, благословенный и благой: именно этот дар я избрал. Погибшие существа уже никак не вернутся; поэтому останови это сияние собственным сиянием. Найди другое средство ради блага существ, о Парантапа, чтобы все эти живые возвращались. Иначе существа пришли бы к небытию, их потомство было бы уничтожено. Я назначен тобой в этих мирах божественным порядком, о владыка. Движущийся и неподвижный мир возник от тебя, владыка мира; умилостивив тебя, Махадева, я прошу о существах, которые рождались бы снова».

संस्करण

656f30c74f35 · प्रकाशित 21 जून 2026, 3:47:22 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से