महाभारत
Bhishma Teaches Ahimsa as the Highest Dharma12.257.1-6
11187 / 15823
महाभारत · 12.257.1-6
देवनागरी

भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
प्रजानाम् अनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्नुना ॥
छिन्नस्थूणं वृषं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम् ॥
गोग्रहे यज्ञवाटस्य प्रेक्षमाणः स पार्थिवः ॥
स्वस्ति गोभ्यो ऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम् ॥
हिंसायां हि प्रवृत्तायाम् आशीर् एषानुकल्पिता ॥
अव्यवस्थितमर्यादैर् विमूढैर् नास्तिकैर् नरैः ॥
संशयात्मभिर् अव्यक्तैर् हिंसा समनुकीर्तिता ॥
सर्वकर्मस्व् अहिंसा हि धर्मात्मा मनुर् अब्रवीत् ॥
कामरागाद् विहिंसन्ति बहिर् वेद्यां पशून् नराः ॥
तस्मात् प्रमाणतः कार्यो धर्मः सूक्ष्मो विजानता ॥
अहिंसैव हि सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
prajānām anukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhnunā ||
chinnasthūṇaṃ vṛṣaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam ||
gograhe yajñavāṭasya prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ ||
svasti gobhyo 'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam ||
hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyām āśīr eṣānukalpitā ||
avyavasthitamaryādair vimūḍhair nāstikair naraiḥ ||
saṃśayātmabhir avyaktair hiṃsā samanukīrtitā ||
sarvakarmasv ahiṃsā hi dharmātmā manur abravīt ||
kāmarāgād vihiṃsanti bahir vedyāṃ paśūn narāḥ ||
tasmāt pramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā ||
ahiṃsaiva hi sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма продолжил
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят этот; пример
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревний рассказ; историю
प्रजानाम् अनुकम्पा अर्थम्prajānām anukampā arthamради сострадания к существам; подданным
गीतम् राज्ञा विचख्नुनाgītam rājñā vicakhnunāспетый царём Вичакхну; изречённый
छिन्न स्थूणम् वृषम् दृष्ट्वाchinna sthūṇam vṛṣam dṛṣṭvāувидев быка с перерезанной привязью; столбом
विरावम् च गवाम् भृशम्virāvam ca gavām bhṛśamи сильный рёв коров; мычание
गोग्रहे यज्ञ वाटस्यgograhe yajña vāṭasyaпри захвате коров у жертвенной ограды; места жертвы
प्रेक्षमाणः सः पार्थिवःprekṣamāṇaḥ saḥ pārthivaḥсмотрящий тот царь; наблюдая
स्वस्ति गोभ्यः अस्तु लोकेषुsvasti gobhyaḥ astu lokeṣuблаго коровам да будет в мирах; мир коровам
ततः निर्वचनम् कृतम्tataḥ nirvacanam kṛtamзатем изречение было сделано; объявлено
हिंसायाम् हि प्रवृत्तायाम्hiṃsāyām hi pravṛttāyāmкогда насилие ведь началось; совершалось
आशीः एषा अनुकल्पिताāśīḥ eṣā anukalpitāэто благословение было установлено; составлено
अव्यवस्थित मर्यादैःavyavasthita maryādaiḥлюдьми с неустойчивыми границами; без правил
विमूढैः नास्तिकैः नरैःvimūḍhaiḥ nāstikaiḥ naraiḥзаблудшими безбожными людьми; отрицающими
संशय आत्मभिः अव्यक्तैःsaṃśaya ātmabhiḥ avyaktaiḥсомневающейся природы, неясными; смутными
हिंसा समनुकीर्तिताhiṃsā samanukīrtitāнасилие было провозглашено; восхвалено
सर्व कर्मसु अहिंसा हिsarva karmasu ahiṃsā hiво всех действиях ненасилие ведь; ахимса
धर्म आत्मा मनुः अब्रवीत्dharma ātmā manuḥ abravītправеднодушный Ману сказал; провозгласил
काम रागात् विहिंसन्तिkāma rāgāt vihiṃsantiиз желания и страсти вредят; убивают
बहिर् वेद्याम् पशून् नराःbahir vedyām paśūn narāḥснаружи алтаря животных люди; скот
तस्मात् प्रमाणतः कार्यःtasmāt pramāṇataḥ kāryaḥпоэтому согласно мере должен делаться; свидетельству
धर्मः सूक्ष्मः विजानताdharmaḥ sūkṣmaḥ vijānatāтонкий долг знающим; понимающим
अहिंसा एव हि सर्वेभ्यःahiṃsā eva hi sarvebhyaḥненасилие именно ведь всех; по сравнению со всеми
धर्मेभ्यः ज्यायसी मताdharmebhyaḥ jyāyasī matāдхармами считается высшим; лучшим
अनुवाद

Бхишма сказал: «И здесь приводят древний рассказ, изречённый царём Вичакхну ради сострадания к существам. Этот царь, увидев быка с перерезанной привязью и услышав сильный рёв коров при захвате скота у жертвенной ограды, произнёс: “Да будет благо коровам во всех мирах”. Когда началось насилие, было установлено это благословение. Насилие провозглашали люди с нарушенными границами, заблудшие, безбожные, сомневающиеся и смутные. Праведнодушный Ману сказал, что во всех действиях должна быть ахимса; люди же из желания и страсти причиняют вред животным вне алтаря. Поэтому знающий должен исполнять тонкую дхарму согласно подлинной мере: ахимса считается выше всех дхарм».

संस्करण

d8d1200f0d34 · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:49:27 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से