महाभारत
Kapila and Syūmaraśmi on Renunciation, Sacrifice, and Ahiṃsā12.260.18-26
11204 / 15823
महाभारत · 12.260.18-26
देवनागरी

स्यूमरश्मिर् उवाच
स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः ॥
फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते ॥
अजश् चाश्वश् च मेषश् च गौश् च पक्षिगणाश् च ये ॥
ग्राम्यारण्या ओषधयः प्राणस्यान्नम् इति श्रुतिः ॥
तथैवान्नं ह्य् अहरहः सायं प्रातर् निरुप्यते ॥
पशवश् चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गम् इति श्रुतिः ॥
एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिर् अकल्पयत् ॥
तेन प्रजापतिर् देवान् यज्ञेनायजत प्रभुः ॥
ते स्मान्योन्यंचराः सर्वे प्राणिनः सप्त सप्त च ॥
यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुर् उत्तमसंज्ञितम् ॥
एतच् चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस् तथा ॥
को जातु न विचिन्वीत विद्वान् स्वां शक्तिम् आत्मनः ॥
पशवश् च मनुष्याश् च द्रुमाश् चौषधिभिः सह ॥
स्वर्गम् एवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गस् त्व् ऋते मखम् ॥
ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुद् आज्यं पयो दधि ॥
हविर् भूमिर् दिशः श्रद्धा कालश् चैतानि द्वादश ॥
ऋचो यजूंषि सामानि यजमानश् च षोडशः ॥
अग्निर् ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते ॥
अङ्गान्य् एतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलम् इति श्रुतिः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

syūmaraśmir uvāca
svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ ||
phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate ||
ajaś cāśvaś ca meṣaś ca gauś ca pakṣigaṇāś ca ye ||
grāmyāraṇyā oṣadhayaḥ prāṇasyānnam iti śrutiḥ ||
tathaivānnaṃ hy aharahaḥ sāyaṃ prātar nirupyate ||
paśavaś cātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgam iti śrutiḥ ||
etāni saha yajñena prajāpatir akalpayat ||
tena prajāpatir devān yajñenāyajata prabhuḥ ||
te smānyonyaṃcarāḥ sarve prāṇinaḥ sapta sapta ca ||
yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhur uttamasaṃjñitam ||
etac caivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvatarais tathā ||
ko jātu na vicinvīta vidvān svāṃ śaktim ātmanaḥ ||
paśavaś ca manuṣyāś ca drumāś cauṣadhibhiḥ saha ||
svargam evābhikāṅkṣante na ca svargas tv ṛte makham ||
oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrud ājyaṃ payo dadhi ||
havir bhūmir diśaḥ śraddhā kālaś caitāni dvādaśa ||
ṛco yajūṃṣi sāmāni yajamānaś ca ṣoḍaśaḥ ||
agnir jñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate ||
aṅgāny etāni yajñasya yajño mūlam iti śrutiḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
स्यूमरश्मिः उवाचsyūmaraśmiḥ uvācaСьюмарашми сказал; ответил
स्वर्ग कामः यजेत इतिsvarga kāmaḥ yajeta itiжелающий неба пусть жертвует — так; совершает
सततम् श्रूयते श्रुतिःsatatam śrūyate śrutiḥпостоянно слышится шрути; предписание
फलम् प्रकल्प्य पूर्वम् हिphalam prakalpya pūrvam hiплод установив прежде ведь; назначив
ततः यज्ञः प्रतायतेtataḥ yajñaḥ pratāyateзатем жертва разворачивается; совершается
अजः च अश्वः चajaḥ ca aśvaḥ caкозёл и конь; также
मेषः च गौः चmeṣaḥ ca gauḥ caбаран и корова; скот
पक्षि गणाः च येpakṣi gaṇāḥ ca yeи какие стаи птиц; птицы
ग्राम्य आरण्याः ओषधयःgrāmya āraṇyāḥ oṣadhayaḥдомашние, лесные, растения; травы
प्राणस्य अन्नम् इति श्रुतिःprāṇasya annam iti śrutiḥпища жизни — так шрути; для праны
तथा एव अन्नम् हि अहरहःtathā eva annam hi aharahaḥтак же пища ведь ежедневно; день за днём
सायम् प्रातः निरुप्यतेsāyam prātaḥ nirupyateвечером и утром назначается; кладётся
पशवः च अथ धान्यम् चpaśavaḥ ca atha dhānyam caживотные и затем зерно; хлеб
यज्ञस्य अङ्गम् इति श्रुतिःyajñasya aṅgam iti śrutiḥчасть жертвы — так шрути; член
एतानि सह यज्ञेनetāni saha yajñenaэто вместе с жертвой; яджней
प्रजापतिः अकल्पयत्prajāpatiḥ akalpayatПраджапати установил; создал
तेन प्रजापतिः देवान्tena prajāpatiḥ devānэтим Праджапати богов; девов
यज्ञेन अयजत प्रभुःyajñena ayajata prabhuḥжертвой почтил, владыка; совершил
ते स्म अन्योन्यं चराः सर्वेte sma anyonyaṃ carāḥ sarveони ведь взаимно движущиеся все; существующие
प्राणिनः सप्त सप्त चprāṇinaḥ sapta sapta caживые по семь и семь; группами
यज्ञेषु उपाकृतम् विश्वम्yajñeṣu upākṛtam viśvamв жертвах приготовлена вселенная; всё
प्राहुः उत्तम संज्ञितम्prāhuḥ uttama saṃjñitamназывают высшим именем; почётным
एतत् च एव अभ्यनुज्ञातम्etat ca eva abhyanujñātamи это именно разрешено; одобрено
पूर्वैः पूर्वतरैः तथाpūrvaiḥ pūrvataraiḥ tathāдревними и ещё более древними; предками
कः जातु न विचिन्वीतkaḥ jātu na vicinvītaкто когда-либо не исследовал бы; не взвесил
विद्वान् स्वाम् शक्तिम् आत्मनःvidvān svām śaktim ātmanaḥзнающий свою силу себя; способность
पशवः च मनुष्याः चpaśavaḥ ca manuṣyāḥ caживотные и люди; существа
द्रुमाः च ओषधिभिः सहdrumāḥ ca oṣadhibhiḥ sahaи деревья вместе с травами; растениями
स्वर्गम् एव अभिकाङ्क्षन्तेsvargam eva abhikāṅkṣanteименно неба желают; стремятся
न च स्वर्गः तुna ca svargaḥ tuи неба же нет; сварги
ऋते मखम्ṛte makhamбез жертвы; без обряда
ओषध्यः पशवः वृक्षाःoṣadhyaḥ paśavaḥ vṛkṣāḥтравы, животные, деревья; растения
वीरुद् आज्यम् पयः दधिvīrud ājyam payaḥ dadhiползучие растения, масло, молоко, творог; простокваша
हविः भूमिः दिशः श्रद्धाhaviḥ bhūmiḥ diśaḥ śraddhāхавис, земля, стороны, вера; шраддха
कालः च एतानि द्वादशkālaḥ ca etāni dvādaśaи время — эти двенадцать; частей
ऋचः यजूंषि सामानिṛcaḥ yajūṃṣi sāmāniричи, яджусы, саманы; гимны
यजमानः च षोडशःyajamānaḥ ca ṣoḍaśaḥи жертвователь как шестнадцатый; участник
अग्निः ज्ञेयः गृहपतिःagniḥ jñeyaḥ gṛhapatiḥогонь должен быть понят как грихапати; домовладыка
सः सप्तदशः उच्यतेsaḥ saptadaśaḥ ucyateон семнадцатым называется; считается
अङ्गानि एतानि यज्ञस्यaṅgāni etāni yajñasyaэто члены жертвы; составные части
यज्ञः मूलम् इति श्रुतिःyajñaḥ mūlam iti śrutiḥжертва — корень, так шрути; основание
अनुवाद

Сьюмарашми сказал: «Шрути постоянно говорит: “Желающий неба пусть совершает жертву”. Сначала устанавливается плод, и затем разворачивается жертва. Козёл, конь, баран, корова, птицы, домашние и лесные существа, растения — всё это, говорит шрути, является пищей жизни. Так же ежедневно утром и вечером назначается пища; животные и зерно названы частью жертвы. Праджапати установил это вместе с жертвой, и этой жертвой владыка Праджапати почтил богов. Все живые существа взаимно связаны, группами по семь; всё приготовленное в жертвах называют высшим. Это было разрешено древними и ещё более древними. Какой знающий человек не стал бы взвешивать собственную силу? Животные, люди, деревья и травы желают именно неба, а неба без жертвы нет. Травы, животные, деревья, ползучие растения, масло, молоко, творог, хавис, земля, стороны света, вера и время — вот двенадцать. Ричи, яджусы, саманы и жертвователь как шестнадцатый; огонь следует понимать как хозяина дома, он называется семнадцатым. Таковы члены жертвы; шрути говорит, что жертва — корень».

संस्करण

224bda532c36 · प्रकाशित 21 जून 2026, 5:37:44 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से