महाभारत
Kapila and Syūmaraśmi Debate Renunciation and the Householder (Kapila and Syūmaraśmi Debate Renunciation and Householder Life)12.261.36-44
11209 / 15823
महाभारत · 12.261.36-44
देवनागरी

स्यूमरश्मिर् उवाच
यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश् च सफलो यथा ॥
तौ पन्थानाव् उभौ व्यक्तौ भगवंस् तद् ब्रवीहि मे ॥
कपिल उवाच
प्रत्यक्षम् इह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः ॥
प्रत्यक्षं तु किम् अत्रास्ति यद् भवन्त उपासते ॥
स्यूमरश्मिर् उवाच
स्यूमरश्मिर् अहं ब्रह्मञ् जिज्ञासार्थम् इहागतः ॥
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचम् आर्जवान् न विवक्षया ॥
इमं च संशयं घोरं भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥
प्रत्यक्षम् इह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः ॥
किम् अत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यद् उपासते ॥
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमाच् च यथागमम् ॥
आगमो वेदवादस् तु तर्कशास्त्राणि चागमः ॥
यथागमम् उपासीत आगमस् तत्र सिध्यति ॥
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्य् आगमनिश्चयात् ॥
नौर् नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना ॥
ह्रियमाणा कथं विप्र कुबुद्धींस् तारयिष्यति ॥
एतद् ब्रवीतु भगवान् उपपन्नो ऽस्म्य् अधीहि भोः ॥
नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः ॥
न निर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तो ऽस्ति कश् चन ॥
भवन्तो ऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् ॥
इन्द्रियार्थाश् च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु ॥
एवं चतुर्णां वर्णानाम् आश्रमाणां प्रवृत्तिषु ॥
एकम् आलम्बमानानां निर्णये किं निरामयम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

syūmaraśmir uvāca
yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaś ca saphalo yathā ||
tau panthānāv ubhau vyaktau bhagavaṃs tad bravīhi me ||
kapila uvāca
pratyakṣam iha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ ||
pratyakṣaṃ tu kim atrāsti yad bhavanta upāsate ||
syūmaraśmir uvāca
syūmaraśmir ahaṃ brahmañ jijñāsārtham ihāgataḥ ||
śreyaskāmaḥ pratyavocam ārjavān na vivakṣayā ||
imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavān prabravītu me ||
pratyakṣam iha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ ||
kim atra pratyakṣatamaṃ bhavanto yad upāsate ||
anyatra tarkaśāstrebhya āgamāc ca yathāgamam ||
āgamo vedavādas tu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ ||
yathāgamam upāsīta āgamas tatra sidhyati ||
siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyaty āgamaniścayāt ||
naur nāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā ||
hriyamāṇā kathaṃ vipra kubuddhīṃs tārayiṣyati ||
etad bravītu bhagavān upapanno 'smy adhīhi bhoḥ ||
naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ ||
na nirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto 'sti kaś cana ||
bhavanto 'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam ||
indriyārthāś ca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu ||
evaṃ caturṇāṃ varṇānām āśramāṇāṃ pravṛttiṣu ||
ekam ālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
स्यूमरश्मिः उवाचsyūmaraśmiḥ uvācaСьюмарашми сказал; произнёс
यथा च वेद प्रामाण्यम्yathā ca veda prāmāṇyamкак же авторитет Веды; достоверность
त्यागः च सफलः यथाtyāgaḥ ca saphalaḥ yathāи как отречение плодотворно; имеет плод
तौ पन्थानौ उभौ व्यक्तौtau panthānau ubhau vyaktauэти два пути оба ясны; проявлены
भगवन् तत् ब्रवीहि मेbhagavan tat bravīhi meБхагаван, это скажи мне; объясни
कपिलः उवाचkapilaḥ uvācaКапила сказал; произнёс
प्रत्यक्षम् इह पश्यन्तिpratyakṣam iha paśyantiнепосредственно здесь видят; созерцают
भवन्तः सत् पथे स्थिताःbhavantaḥ sat pathe sthitāḥвы, стоящие на добром пути; правильном
प्रत्यक्षम् तु किम् अत्र अस्तिpratyakṣam tu kim atra astiно что здесь есть непосредственного; очевидного
यत् भवन्तः उपासतेyat bhavantaḥ upāsateчто вы почитаете; практикуете
स्यूमरश्मिः उवाचsyūmaraśmiḥ uvācaСьюмарашми сказал; произнёс
स्यूमरश्मिः अहम् ब्रह्मन्syūmaraśmiḥ aham brahmanя Сьюмарашми, брахман; мудрец
जिज्ञासा अर्थम् इह आगतःjijñāsā artham iha āgataḥпришёл сюда ради вопрошания; желания знать
श्रेयस् कामः प्रत्यवोचम्śreyas kāmaḥ pratyavocamжелая блага, я ответил; говорил
आर्जवात् न विवक्षयाārjavāt na vivakṣayāиз прямоты, не ради спора; желания говорить
इमम् च संशयम् घोरम्imam ca saṃśayam ghoramи это страшное сомнение; вопрос
भगवान् प्रब्रवीतु मेbhagavān prabravītu meпусть Бхагаван объяснит мне; скажет
प्रत्यक्षम् इह पश्यन्तःpratyakṣam iha paśyantaḥнепосредственно здесь видящие; очевидное
भवन्तः सत् पथे स्थिताःbhavantaḥ sat pathe sthitāḥвы, стоящие на добром пути; правильном
किम् अत्र प्रत्यक्षतमम्kim atra pratyakṣatamamчто здесь самое непосредственное; очевиднейшее
भवन्तः यत् उपासतेbhavantaḥ yat upāsateчто вы почитаете; практикуете
अन्यत्र तर्क शास्त्रेभ्यःanyatra tarka śāstrebhyaḥпомимо логических шастр; рассуждений
आगमात् च यथा आगमम्āgamāt ca yathā āgamamи от предания согласно преданию; агаме
आगमः वेद वादः तुāgamaḥ veda vādaḥ tuагама — это ведическое слово; учение
तर्क शास्त्राणि च आगमःtarka śāstrāṇi ca āgamaḥи шастры логики — агама; предание
यथा आगमम् उपासीतyathā āgamam upāsītaсогласно агаме следует почитать; практиковать
आगमः तत्र सिध्यतिāgamaḥ tatra sidhyatiагама там достигает силы; подтверждается
सिद्धिः प्रत्यक्ष रूपा चsiddhiḥ pratyakṣa rūpā caи совершенство имеет вид непосредственного; очевидного
दृश्यते आगम निश्चयात्dṛśyate āgama niścayātвидится из уверенности в агаме; предании
नौः नावी इव निबद्धा हिnauḥ nāvī iva nibaddhā hiлодка, привязанная к лодочнику; связана
स्रोतसा स निबन्धनाsrotasā sa nibandhanāтечением вместе со связью; уносима
ह्रियमाणा कथम् विप्रhriyamāṇā katham vipraуносимая, как, брахман; мудрец
कु बुद्धीन् तारयिष्यतिku buddhīn tārayiṣyatiпереправит дурно мыслящих; плохие умы
एतत् ब्रवीतु भगवान्etat bravītu bhagavānэто пусть скажет Бхагаван; объяснит
उपपन्नः अस्मि अधीहि भोःupapannaḥ asmi adhīhi bhoḥя пришёл, наставь, господин; учи
न एव त्यागी न संतुष्टःna eva tyāgī na saṃtuṣṭaḥникто не отречённый, не довольный; неудовлетворённый
न अशोकः न निरामयःna aśokaḥ na nirāmayaḥне свободный от скорби, не здоровый; безболезненный
न निर्विवित्सः न आवृत्तःna nirvivitsaḥ na āvṛttaḥне нежелающий, не отвращённый; невернувшийся
न अपवृत्तः अस्ति कः चनna apavṛttaḥ asti kaḥ canaи никто не освобождён; отошедший
भवन्तः अपि च हृष्यन्तिbhavantaḥ api ca hṛṣyantiи вы тоже радуетесь; ликуете
शोचन्ति च यथा वयम्śocanti ca yathā vayamи скорбите как мы; печалитесь
इन्द्रिय अर्थाः च भवताम्indriya arthāḥ ca bhavatāmи объекты чувств у вас; предметы
समानाः सर्व जन्तुषुsamānāḥ sarva jantuṣuтакие же у всех существ; живых
एवम् चतुर्णाम् वर्णानाम्evam caturṇām varṇānāmтак у четырёх варн; сословий
आश्रमाणाम् प्रवृत्तिषुāśramāṇām pravṛttiṣuв действиях ашрамов; укладов
एकम् आलम्बमानानाम्ekam ālambamānānāmкогда опираются на одно; основание
निर्णये किम् निरामयम्nirṇaye kim nirāmayamчто в решении безболезненно; безупречно
अनुवाद

Сьюмарашми сказал: «Объясни мне, Бхагаван, как сохраняется авторитет Веды и как отречение бывает плодотворным. Оба пути ясны, но я хочу понять их вместе». Капила ответил: «Вы, стоящие на добром пути, говорите, что видите здесь непосредственное. Но что именно здесь непосредственно в том, что вы почитаете?» Сьюмарашми сказал: «Я Сьюмарашми, пришёл сюда ради вопрошания. Желая блага, я говорил из прямоты, а не ради спора. Пусть Бхагаван объяснит мне это тяжёлое сомнение: что самое непосредственное в том, что вы, стоящие на добром пути, почитаете, помимо логических шастр и предания? Агама — это ведическое слово, и шастры логики тоже являются преданием; когда человек практикует согласно агаме, агама там достигает подтверждения, и совершенство, имеющее вид непосредственного, видится через уверенность в агаме. Но лодка, привязанная к лодочнику и уносимая течением вместе с привязью, как переправит людей с дурным разумом? Объясни это, Бхагаван; я пришёл к тебе, наставь меня. Никто не выглядит полностью отречённым, довольным, свободным от скорби, здоровым, лишённым желаний или окончательно освобождённым. Вы тоже радуетесь и скорбите, как мы, и объекты чувств у вас такие же, как у всех существ. Если четыре варны и ашрамы в своих действиях опираются на одно основание, что в этом решении действительно свободно от изъяна?»

संस्करण

e5975b5485e3 · प्रकाशित 21 जून 2026, 7:58:11 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से