Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Yājñavalkya Lists the Prakṛtis, Vikāras, and Nine Creations (Yājñavalkya Lists the Prakṛtis, Vikāras, and the Nine Creations)12.298.8-15
11411 / 15823
महाभारत · 12.298.8-15
॥
देवनागरी

याज्ञवल्क्य उवाच
श्रूयताम् अवनीपाल यद् एतद् अनुपृच्छसि ॥
योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषतः ॥
न तवाविदितं किं चिन् मां तु जिज्ञासते भवान् ॥
पृष्टेन चापि वक्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ता विकाराश् चापि षोडश ॥
अथ सप्त तु व्यक्तानि प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः ॥
अव्यक्तं च महांश् चैव तथाहंकार एव च ॥
पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् ॥
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकारान् अपि मे शृणु ॥
श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश् च जिह्वा घ्राणं च पञ्चमम् ॥
शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च ॥
वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च ॥
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु ॥
बुद्धीन्द्रियाण्य् अथैतानि सविशेषाणि मैथिल ॥
मनः षोडशकं प्राहुर् अध्यात्मगतिचिन्तकाः ॥
त्वं चैवान्ये च विद्वांसस् तत्त्वबुद्धिविशारदाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yājñavalkya uvāca
śrūyatām avanīpāla yad etad anupṛcchasi ||
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṃkhyānāṃ ca viśeṣataḥ ||
na tavāviditaṃ kiṃ cin māṃ tu jijñāsate bhavān ||
pṛṣṭena cāpi vaktavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś cāpi ṣoḍaśa ||
atha sapta tu vyaktāni prāhur adhyātmacintakāḥ ||
avyaktaṃ ca mahāṃś caiva tathāhaṃkāra eva ca ||
pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam ||
etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārān api me śṛṇu ||
śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam ||
śabdasparśau ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca ||
vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca ||
ete viśeṣā rājendra mahābhūteṣu pañcasu ||
buddhīndriyāṇy athaitāni saviśeṣāṇi maithila ||
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhur adhyātmagaticintakāḥ ||
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsas tattvabuddhiviśāradāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
याज्ञवल्क्य उवाचyājñavalkya uvācaЯджнявалкья сказал; Яджнявалкья ответил
श्रूयताम् अवनी पालśrūyatām avanī pālaпусть будет услышано, хранитель земли; царь
यत् एतत् अनुपृच्छसिyat etat anupṛcchasiто, о чём ты расспрашиваешь; спрашиваешь
योगानाम् परमम् ज्ञानम्yogānām paramam jñānamвысшее знание йогов; йоги
सांख्यानाम् च विशेषतःsāṃkhyānām ca viśeṣataḥи особенно санкхьев; знатоков санкхьи
न तव अविदितम् किम् चित्na tava aviditam kim citтебе не неизвестно ничего; нет скрытого
माम् तु जिज्ञासते भवान्mām tu jijñāsate bhavānно ты желаешь узнать от меня; испытываешь
पृष्टेन च अपि वक्तव्यम्pṛṣṭena ca api vaktavyamи спрошенному следует говорить; отвечать
एषः धर्मः सनातनःeṣaḥ dharmaḥ sanātanaḥэто вечная дхарма; извечное правило
अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्ताःaṣṭau prakṛtayaḥ proktāḥвосемь пракрити названы; природных начал
विकाराः च अपि षोडशvikārāḥ ca api ṣoḍaśaи также шестнадцать викāр; изменений
अथ सप्त तु व्यक्तानिatha sapta tu vyaktāniзатем семь же проявленных; вьякта
प्राहुः अध्यात्म चिन्तकाःprāhuḥ adhyātma cintakāḥговорят созерцатели адхьятмы; внутреннего знания
अव्यक्तम् च महान् च एवavyaktam ca mahān ca evaНепроявленное и Махат также; великий принцип
तथा अहंकारः एव चtathā ahaṃkāraḥ eva caи также аханкара именно; самость
पृथिवी वायुः आकाशम्pṛthivī vāyuḥ ākāśamземля, ветер, пространство; эфир
आपः ज्योतिः च पञ्चमम्āpaḥ jyotiḥ ca pañcamamводы и свет как пятое; огонь
एताः प्रकृतयः तु अष्टौetāḥ prakṛtayaḥ tu aṣṭauэти же восемь пракрити; начал
विकारान् अपि मे शृणुvikārān api me śṛṇuи викāры от меня услышь; изменения
श्रोत्रम् त्वक् च एवśrotram tvak ca evaслух и кожа именно; осязание
चक्षुः चcakṣuḥ caи глаз; зрение
जिह्वा घ्राणम् च पञ्चमम्jihvā ghrāṇam ca pañcamamязык и обоняние как пятое; нос
शब्द स्पर्शौ च रूपम् चśabda sparśau ca rūpam caзвук и осязание, и форма; видимое
रसः गन्धः तथा एव चrasaḥ gandhaḥ tathā eva caвкус, запах и также; именно
वाक् च हस्तौ चvāk ca hastau caречь и руки; органы действия
पादौ चpādau caи ноги; стопы
पायुः मेढ्रम् तथा एव चpāyuḥ meḍhram tathā eva caзадний проход и орган рождения также; детородный
एते विशेषाः राज इन्द्रete viśeṣāḥ rāja indraэти особенности, царь царей; различия
महा भूतेषु पञ्चसुmahā bhūteṣu pañcasuв пяти великих элементах; махабхутах
बुद्धि इन्द्रियाणि अथ एतानिbuddhi indriyāṇi atha etāniа затем эти познавательные чувства; органы знания
सविशेषाणि मैथिलsaviśeṣāṇi maithilaс особенностями, Майтхила; о Джанака
मनः षोडशकम् प्राहुःmanaḥ ṣoḍaśakam prāhuḥум называют шестнадцатым; манас
अध्यात्म गति चिन्तकाःadhyātma gati cintakāḥсозерцатели пути адхьятмы; внутреннего
त्वम् च एवtvam ca evaи ты именно; также
अन्ये च विद्वांसःanye ca vidvāṃsaḥи другие мудрые; знающие
तत्त्व बुद्धि विशारदाःtattva buddhi viśāradāḥискусные в понимании таттв; принципов
अनुवाद

Яджнявалкья сказал: «Слушай, хранитель земли, о чём ты спрашиваешь: это высшее знание йогов и особенно санкхьев. Для тебя нет ничего неизвестного, но ты желаешь узнать это от меня; а отвечать спрошенному — вечная дхарма. Названы восемь пракрити и шестнадцать викāр; созерцатели адхьятмы говорят также о семи проявленных. Непроявленное, Махат, аханкара, земля, ветер, пространство, воды и свет как пятое — вот восемь пракрити. Теперь услышь от меня викāры: слух, кожа, глаз, язык и обоняние как пятое; звук, осязание, форма, вкус и запах; речь, руки, ноги, задний проход и орган рождения. Эти особенности находятся в пяти великих элементах, о царь царей; это познавательные чувства с их особенностями, о Майтхила. Ум созерцатели пути адхьятмы называют шестнадцатым, как и ты, и другие мудрые, искусные в понимании таттв».

संस्करण

15d84df350d3 · प्रकाशित 21 जून 2026, 4:26:40 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.298.3-7

श्लोक बदलें इन कुंजियों से