महाभारत
Panchashikha Teaches Janaka About Old Age and Death (Pañcaśikha Teaches Janaka About Old Age and Death)12.307.3-6
11458 / 15823
महाभारत · 12.307.3-6
देवनागरी

भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
भिक्षोः पञ्चशिखस्येह संवादं जनकस्य च ॥
वैदेहो जनको राजा महर्षिं वेदवित्तमम् ॥
पर्यपृच्छत् पञ्चशिखं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥
केन वृत्तेन भगवन्न् अतिक्रामेज् जरान्तकौ ॥
तपसा वाथ बुद्ध्या वा कर्मणा वा श्रुतेन वा ॥
एवम् उक्तः स वैदेहं प्रत्युवाच परोक्षवित् ॥
निवृत्तिर् नैतयोर् अस्ति नानिवृत्तिः कथं चन ॥

लिप्यंतरण (IAST)

bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
bhikṣoḥ pañcaśikhasyeha saṃvādaṃ janakasya ca ||
vaideho janako rājā maharṣiṃ vedavittamam ||
paryapṛcchat pañcaśikhaṃ chinnadharmārthasaṃśayam ||
kena vṛttena bhagavann atikrāmej jarāntakau ||
tapasā vātha buddhyā vā karmaṇā vā śrutena vā ||
evam uktaḥ sa vaidehaṃ pratyuvāca parokṣavit ||
nivṛttir naitayor asti nānivṛttiḥ kathaṃ cana ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят этот; пример
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревний рассказ; историю
भिक्षोः पञ्चशिखस्य इहbhikṣoḥ pañcaśikhasya ihaнищего Панчашикхи здесь; аскета
संवादम् जनकस्य चsaṃvādam janakasya caи беседу Джанаки; диалог
वैदेहः जनकः राजाvaidehaḥ janakaḥ rājāцарь Джанака из Видехи; вайдеха
महर्षिम् वेद वित् तमम्maharṣim veda vit tamamмахарши, лучшего знатока Веды; ведоведа
पर्यपृच्छत् पञ्चशिखम्paryapṛcchat pañcaśikhamспросил Панчашикху; расспросил
छिन्न धर्म अर्थ संशयम्chinna dharma artha saṃśayamрассекшего сомнение о дхарме и артхе; уверенного
केन वृत्तेन भगवन्kena vṛttena bhagavanкаким образом жизни, благословенный; поведением
अतिक्रामेत् जरा अन्तकौatikrāmet jarā antakauможно перейти старость и смерть; превзойти
तपसा वा अथ बुद्ध्या वाtapasā vā atha buddhyā vāили тапасом, или разумом; буддхи
कर्मणा वा श्रुतेन वाkarmaṇā vā śrutena vāили действием, или учением; слушанием
एवम् उक्तः सः वैदेहम्evam uktaḥ saḥ vaidehamтак сказанный, он Вайдехе; Джанаке
प्रत्युवाच परोक्ष वित्pratyuvāca parokṣa vitответил знающий скрытое; невидимое
निवृत्तिः न एतयोः अस्तिnivṛttiḥ na etayoḥ astiпрекращения у этих двух нет; остановки
न अनिवृत्तिः कथम् चनna anivṛttiḥ katham canaи не-возврата никак нет; невозможен
अनुवाद

Бхишма сказал: «И здесь приводят древний рассказ: беседу нищего Панчашикхи с Джанакой. Царь Джанака Вайдеха спросил махарши Панчашикху, лучшего знатока Веды, рассекшего сомнение о дхарме и артхе: “Каким образом жизни, благословенный, можно перейти старость и смерть? Тапасом, разумом, действием или учением?” Так спрошенный, знающий скрытое ответил Вайдехе: “Для этих двух нет прекращения, и невозможно никак сделать так, чтобы они не возвращались”».

संस्करण

a4bb39ee8d06 · प्रकाशित 21 जून 2026, 2:58:47 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से