Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
महाभारत
Vyāsa, Nārada, Śuka, and the Seven Winds12.315.23-34
11508 / 15823
महाभारत · 12.315.23-34
॥
देवनागरी

शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम् अथाकरोत् ॥
स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकान् आपूरयन्न् इव ॥
तयोर् अभ्यसतोर् एवं नानाधर्मप्रवादिनोः ॥
वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः ॥
ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रम् अवारयत् ॥
शुको वारितमात्रस् तु कौतूहलसमन्वितः ॥
अपृच्छत् पितरं ब्रह्मन् कुतो वायुर् अभूद् अयम् ॥
आख्यातुम् अर्हति भवान् वायोः सर्वं विचेष्टितम् ॥
शुकस्यैतद् वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः ॥
अनध्यायनिमित्ते ऽस्मिन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
दिव्यं ते चक्षुर् उत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः ॥
तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः ॥
आदर्शे स्वाम् इव छायां पश्यस्य् आत्मानम् आत्मना ॥
न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान् बुद्ध्या समनुचिन्तय ॥
देवयानचरो विष्णोः पितृयानश् च तामसः ॥
द्वाव् एतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश् च गच्छतः ॥
पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः ॥
सप्तैते वायुमार्गा वै तान् निबोधानुपूर्वशः ॥
तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन् महाबलाः ॥
तेषाम् अप्य् अभवत् पुत्रः समानो नाम दुर्जयः ॥
उदानस् तस्य पुत्रो ऽभूद् व्यानस् तस्याभवत् सुतः ॥
अपानश् च ततो ज्ञेयः प्राणश् चापि ततः परम् ॥
अनपत्यो ऽभवत् प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः ॥
पृथक् कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot ||
svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva ||
tayor abhyasator evaṃ nānādharmapravādinoḥ ||
vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ ||
tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putram avārayat ||
śuko vāritamātras tu kautūhalasamanvitaḥ ||
apṛcchat pitaraṃ brahman kuto vāyur abhūd ayam ||
ākhyātum arhati bhavān vāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam ||
śukasyaitad vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ ||
anadhyāyanimitte 'sminn idaṃ vacanam abravīt ||
divyaṃ te cakṣur utpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ ||
tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ ||
ādarśe svām iva chāyāṃ paśyasy ātmānam ātmanā ||
nyasyātmani svayaṃ vedān buddhyā samanucintaya ||
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaś ca tāmasaḥ ||
dvāv etau pretya panthānau divaṃ cādhaś ca gacchataḥ ||
pṛthivyām antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ ||
saptaite vāyumārgā vai tān nibodhānupūrvaśaḥ ||
tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvan mahābalāḥ ||
teṣām apy abhavat putraḥ samāno nāma durjayaḥ ||
udānas tasya putro 'bhūd vyānas tasyābhavat sutaḥ ||
apānaś ca tato jñeyaḥ prāṇaś cāpi tataḥ param ||
anapatyo 'bhavat prāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ ||
pṛthak karmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
शुकेन सह पुत्रेणśukena saha putreṇaс Шукой, сыном; вместе с ребёнком
वेद अभ्यासम् अथ अकरोत्veda abhyāsam atha akarotзатем совершал повторение Вед; изучение
स्वरेण उच्चैःsvareṇa uccaiḥгромким голосом; высоким тоном
स शैक्षेणsa śaikṣeṇaс правилами фонетики; по шикше
लोकान् आपूरयन् इवlokān āpūrayan ivaсловно наполняя миры; заполняя
तयोः अभ्यसतोः एवम्tayoḥ abhyasatoḥ evamкогда они двое так повторяли; изучали
नाना धर्म प्रवादिनोःnānā dharma pravādinoḥизлагая различные дхармы; учения
वातः अतिमात्रम् प्रववौvātaḥ atimātram pravavauветер чрезмерно подул; разразился
समुद्र अनिल वेजितःsamudra anila vejitaḥвозбуждённый морским ветром; океанским воздухом
ततः अनध्यायः इतिtataḥ anadhyāyaḥ itiтогда «перерыв в учении» так; не время учить
तम् व्यासः पुत्रम् अवारयत्tam vyāsaḥ putram avārayatВьяса остановил того сына; Шуку
शुकः वारित मात्रः तुśukaḥ vārita mātraḥ tuа Шука, едва остановленный; сразу
कौतूहल समन्वितःkautūhala samanvitaḥисполненный любопытства; интереса
अपृच्छत् पितरम्apṛcchat pitaramспросил отца; вопросил
ब्रह्मन्brahmanо брахман; мудрый
कुतः वायुः अभूत् अयम्kutaḥ vāyuḥ abhūt ayamоткуда возник этот ветер; появился
आख्यातुम् अर्हति भवान्ākhyātum arhati bhavānты должен рассказать; изволь объяснить
वायोः सर्वम् विचेष्टितम्vāyoḥ sarvam viceṣṭitamвсё движение ветра; действие
शुकस्य एतत् वचः श्रुत्वाśukasya etat vacaḥ śrutvāуслышав это слово Шуки; вопрос
व्यासः परम विस्मितःvyāsaḥ parama vismitaḥВьяса крайне удивлённый; изумлённый
अनध्याय निमित्ते अस्मिन्anadhyāya nimitte asminпо поводу этой причины перерыва; остановки учения
इदम् वचनम् अब्रवीत्idam vacanam abravītэту речь сказал; произнёс
दिव्यम् ते चक्षुः उत्पन्नम्divyam te cakṣuḥ utpannamу тебя возникло божественное зрение; видение
स्वस्थम् ते निर्मलम् मनःsvastham te nirmalam manaḥтвой ум здоров и чист; безмятежен
तमसा रजसा च अपिtamasā rajasā ca apiтамасом и раджасом также; тьмой и страстью
त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितःtyaktaḥ sattve vyavasthitaḥоставленный, ты утверждён в саттве; чистоте
आदर्शे स्वाम् इव छायाम्ādarśe svām iva chāyāmкак собственную тень в зеркале; отражение
पश्यसि आत्मानम् आत्मनाpaśyasi ātmānam ātmanāты видишь себя собой; атманом
न्यस्य आत्मनि स्वयम् वेदान्nyasya ātmani svayam vedānпоместив Веды в собственном атмане; внутри себя
बुद्ध्या समनुचिन्तयbuddhyā samanucintayaразумом полностью созерцай; размышляй
देव यान चरः विष्णोःdeva yāna caraḥ viṣṇoḥходящий путём богов Вишну; путь к Вишну
पितृ यानः च तामसःpitṛ yānaḥ ca tāmasaḥи путь предков тамасичный; низший
द्वौ एतौ प्रेत्य पन्थानौdvau etau pretya panthānauэти два пути после смерти; дороги
दिवम् च अधः च गच्छतःdivam ca adhaḥ ca gacchataḥидут к небу и вниз; к высшему и низшему
पृथिव्याम् अन्तरिक्षे चpṛthivyām antarikṣe caна земле и в промежутке; атмосфере
यत्र संवान्ति वायवःyatra saṃvānti vāyavaḥгде дуют ветры; движутся
सप्त एते वायु मार्गाः वैsapta ete vāyu mārgāḥ vaiэти семь путей ветра; воистину
तान् निबोध अनुपूर्वशःtān nibodha anupūrvaśaḥих узнай по порядку; последовательно
तत्र देव गणाः साध्याःtatra deva gaṇāḥ sādhyāḥтам сонмы богов садхьи; небожители
समभूवन् महा बलाःsamabhūvan mahā balāḥвозникли великосильные; могучие
तेषाम् अपि अभवत् पुत्रःteṣām api abhavat putraḥу них также был сын; родился
समानः नाम दुर्जयःsamānaḥ nāma durjayaḥпо имени Самана, непобедимый; труднопреодолимый
उदानः तस्य पुत्रः अभूत्udānaḥ tasya putraḥ abhūtУдана был его сыном; родился
व्यानः तस्य अभवत् सुतःvyānaḥ tasya abhavat sutaḥВьяна был его сыном; потомком
अपानः च ततः ज्ञेयःapānaḥ ca tataḥ jñeyaḥи затем должен быть известен Апана; следующий
प्राणः च अपि ततः परम्prāṇaḥ ca api tataḥ paramи далее Прана; после него
अनपत्यः अभवत् प्राणःanapatyaḥ abhavat prāṇaḥПрана был без потомства; бездетным
दुर्धर्षः शत्रु तापनःdurdharṣaḥ śatru tāpanaḥнеодолимый, мучитель врагов; сокрушитель
पृथक् कर्माणि तेषाम् तुpṛthak karmāṇi teṣām tuа отдельные действия их; функции
प्रवक्ष्यामि यथा तथम्pravakṣyāmi yathā tathamя расскажу как есть; истинно
अनुवाद

Затем Вьяса вместе со своим сыном Шукой стал повторять Веды громким голосом, по правилам фонетики, словно наполняя миры. Когда они оба так повторяли, излагая разные дхармы, внезапно подул чрезмерный ветер, возбуждённый морским воздухом. Вьяса сказал: «Это время перерыва в учении», и остановил сына. Но Шука, едва остановленный и полный любопытства, спросил отца: «О брахман, откуда возник этот ветер? Изволь рассказать обо всех действиях ветра». Услышав вопрос Шуки, Вьяса, глубоко удивлённый причиной этого перерыва, сказал: «У тебя возникло божественное зрение; твой ум чист и безмятежен. Ты оставил тамас и раджас и утвердился в саттве. Как собственное отражение в зеркале, ты видишь атман самим атманом. Поместив Веды в себе, созерцай их разумом. Есть путь богов, ведущий к Вишну, и тамасичный путь предков; эти два посмертных пути идут к небу и вниз. На земле и в промежуточном пространстве, где дуют ветры, есть семь путей ветра; узнай их по порядку. Там возникли могучие боги садхьи. У них был непобедимый сын по имени Самана; его сыном был Удана, его сыном — Вьяна; затем следует знать Апану, а далее Прану. Прана был бездетен, неодолим и мучил врагов. Теперь я расскажу отдельно их действия как они есть».

संस्करण

876f21b9d8aa · प्रकाशित 21 जून 2026, 7:39:11 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 12.315.11-22

श्लोक बदलें इन कुंजियों से