महाभारत
The Secret Names of Nārāyaṇa and the Reconciliation with Rudra12.330.61-67
11588 / 15823
महाभारत · 12.330.61-67
देवनागरी

ब्रह्मणा त्व् एवम् उक्तस् तु रुद्रः क्रोधाग्निम् उत्सृजन् ॥
प्रसादयाम् आस ततो देवं नारायणं प्रभुम् ॥
शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम् ॥
ततो ऽथ वरदो देवो जितक्रोधो जितेन्द्रियः ॥
प्रीतिमान् अभवत् तत्र रुद्रेण सह संगतः ॥
ऋषिभिर् ब्रह्मणा चैव विबुधैश् च सुपूजितः ॥
उवाच देवम् ईशानम् ईशः स जगतो हरिः ॥
यस् त्वां वेत्ति स मां वेत्ति यस् त्वाम् अनु स माम् अनु ॥
नावयोर् अन्तरं किं चिन् मा ते भूद् बुद्धिर् अन्यथा ॥
अद्य प्रभृति श्रीवत्सः शूलाङ्को ऽयं भवत्व् अयम् ॥
मम पाण्यङ्कितश् चापि श्रीकण्ठस् त्वं भविष्यसि ॥
एवं लक्षणम् उत्पाद्य परस्परकृतं तदा ॥
सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहिताव् ऋषी ॥
तपस् तेपतुर् अव्यग्रौ विसृज्य त्रिदिवौकसः ॥
एष ते कथितः पार्थ नारायणजयो मृधे ॥
नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत ॥
ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

brahmaṇā tv evam uktas tu rudraḥ krodhāgnim utsṛjan ||
prasādayām āsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum ||
śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim ||
tato 'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ ||
prītimān abhavat tatra rudreṇa saha saṃgataḥ ||
ṛṣibhir brahmaṇā caiva vibudhaiś ca supūjitaḥ ||
uvāca devam īśānam īśaḥ sa jagato hariḥ ||
yas tvāṃ vetti sa māṃ vetti yas tvām anu sa mām anu ||
nāvayor antaraṃ kiṃ cin mā te bhūd buddhir anyathā ||
adya prabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko 'yaṃ bhavatv ayam ||
mama pāṇyaṅkitaś cāpi śrīkaṇṭhas tvaṃ bhaviṣyasi ||
evaṃ lakṣaṇam utpādya parasparakṛtaṃ tadā ||
sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāv ṛṣī ||
tapas tepatur avyagrau visṛjya tridivaukasaḥ ||
eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe ||
nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata ||
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni saṃkīrtitāni te ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ब्रह्मणा तु एवम् उक्तःbrahmaṇā tu evam uktaḥБрахмой же так сказанный; наставленный
रुद्रः क्रोध अग्निम् उत्सृजन्rudraḥ krodha agnim utsṛjanРудра, выпуская огонь гнева; оставляя
प्रसादयाम् आस ततःprasādayām āsa tataḥзатем умилостивил; успокоил
देवम् नारायणम् प्रभुम्devam nārāyaṇam prabhumБога Нараяну, Владыку; Господа
शरणम् च जगाम आद्यम्śaraṇam ca jagāma ādyamи пришёл к прибежищу, изначальному; укрылся
वरेण्यम् वरदम् हरिम्vareṇyam varadam harimдостойному выбора, дарующему блага Хари; Господу
ततः अथ वरदः देवःtataḥ atha varadaḥ devaḥзатем дарующий блага Бог; Господь
जित क्रोधः जित इन्द्रियःjita krodhaḥ jita indriyaḥпобедивший гнев, победивший чувства; обузданный
प्रीतिमान् अभवत् तत्रprītimān abhavat tatraстал исполнен любви там; доволен
रुद्रेण सह संगतःrudreṇa saha saṃgataḥсоединившись с Рудрой; встретившись
ऋषिभिः ब्रह्मणा च एवṛṣibhiḥ brahmaṇā ca evaриши и Брахмой также; вместе
विबुधैः च सु पूजितःvibudhaiḥ ca su pūjitaḥи богами хорошо почтённый; прославленный
उवाच देवम् ईशानम्uvāca devam īśānamсказал Богу Ишане; Рудре
ईशः सः जगतः हरिःīśaḥ saḥ jagataḥ hariḥтот Хари, Владыка мира; Господь
यः त्वाम् वेत्तिyaḥ tvām vettiкто знает тебя; постигает
सः माम् वेत्तिsaḥ mām vettiтот знает Меня; постигает
यः त्वाम् अनुyaḥ tvām anuкто следует тебе; за тобой
सः माम् अनुsaḥ mām anuтот следует Мне; за Мной
न आवयोः अन्तरम् किं चित्na āvayoḥ antaram kiṃ citмежду нами нет никакого различия; промежутка
मा ते भूत् बुद्धिः अन्यथाmā te bhūt buddhiḥ anyathāпусть твоя мысль не будет иной; иначе
अद्य प्रभृति श्रीवत्सःadya prabhṛti śrīvatsaḥс этого дня Шриватса; знак
शूल अङ्कः अयम् भवतुśūla aṅkaḥ ayam bhavatuпусть будет отмечен трезубцем; знаком
मम पाणि अङ्कितः च अपिmama pāṇi aṅkitaḥ ca apiи Моей рукой отмеченный также; помеченный
श्रीकण्ठः त्वम् भविष्यसिśrīkaṇṭhaḥ tvam bhaviṣyasiты будешь Шрикантха; славногорлый
एवम् लक्षणम् उत्पाद्यevam lakṣaṇam utpādyaтак породив знак; признак
परस्पर कृतम् तदाparaspara kṛtam tadāвзаимно сделанный тогда; обоюдный
सख्यम् च एव अतुलम् कृत्वाsakhyam ca eva atulam kṛtvāи создав несравненную дружбу; союз
रुद्रेण सहितौ ऋषीrudreṇa sahitau ṛṣīдва риши вместе с Рудрой; Нара-Нараяна
तपस् तेपतुः अव्यग्रौtapas tepatuḥ avyagrauсовершали тапас невозмутимо; подвиг
विसृज्य त्रिदिव ओकसःvisṛjya tridiva okasaḥотпустив обитателей неба; богов
एषः ते कथितः पार्थeṣaḥ te kathitaḥ pārthaэто тебе рассказано, Партха; поведано
नारायण जयः मृधेnārāyaṇa jayaḥ mṛdheпобеда Нараяны в битве; сражении
नामानि च एव गुह्यानिnāmāni ca eva guhyāniи также тайные имена; скрытые
निरुक्तानि च भारतniruktāni ca bhārataи их толкования, Бхарата; этимологии
ऋषिभिः कथितानि इहṛṣibhiḥ kathitāni ihaрассказанные здесь риши; мудрецами
यानि संकीर्तितानि तेyāni saṃkīrtitāni teкоторые тебе перечислены; прославлены
अनुवाद

«Так наставленный Брахмой, Рудра выпустил огонь гнева и умилостивил Бога Нараяну, Владыку. Он пришёл к Хари как к изначальному прибежищу, достойному выбора и дарующему блага. Тогда Бог, дарующий блага, победивший гнев и чувства, встретившись с Рудрой, стал доволен. Хорошо почтённый риши, Брахмой и богами, Хари, Владыка мира, сказал Ишане: «Кто знает тебя, знает Меня; кто следует тебе, следует Мне. Между нами нет никакого различия; пусть твоя мысль не будет иной. С этого дня этот Шриватса пусть будет отмечен трезубцем, а ты, отмеченный Моей рукой, станешь Шрикантхой». Так они создали взаимный знак и установили несравненную дружбу. Два риши вместе с Рудрой отпустили небожителей и невозмутимо продолжили тапас. Так, о Партха, Я рассказал тебе о победе Нараяны в битве, а также о тайных именах и их толкованиях, переданных риши и перечисленных тебе здесь».

संस्करण

61db155440fb · प्रकाशित 21 जून 2026, 8:35:27 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से