महाभारत
The Loyal Parrot and the Withered Tree13.5.19-25
11758 / 15823
महाभारत · 13.5.19-25
देवनागरी

तद् उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शक्रेण भाषितम् ॥
सुदीर्घम् अभिनिःश्वस्य दीनो वाक्यम् उवाच ह ॥
अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते ॥
यत्राभवस् तत्र भवस् तन् निबोध सुराधिप ॥
अस्मिन्न् अहं द्रुमे जातः साधुभिश् च गुणैर् युतः ॥
बालभावे च संगुप्तः शत्रुभिश् च न धर्षितः ॥
किम् अनुक्रोशवैफल्यम् उत्पादयसि मे ऽनघ ॥
आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च ॥
अनुक्रोशो हि साधूनां सुमहद् धर्मलक्षणम् ॥
अनुक्रोशश् च साधूनां सदा प्रीतिं प्रयच्छति ॥
त्वम् एव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान् ॥
अतस् त्वं देव देवानाम् आधिपत्ये प्रतिष्ठितः ॥
नार्हसि त्वं सहस्राक्ष त्याजयित्वेह भक्तितः ॥
समर्थम् उपजीव्येमं त्यजेयं कथम् अद्य वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śakreṇa bhāṣitam ||
sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha ||
anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate ||
yatrābhavas tatra bhavas tan nibodha surādhipa ||
asminn ahaṃ drume jātaḥ sādhubhiś ca guṇair yutaḥ ||
bālabhāve ca saṃguptaḥ śatrubhiś ca na dharṣitaḥ ||
kim anukrośavaiphalyam utpādayasi me 'nagha ||
ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca ||
anukrośo hi sādhūnāṃ sumahad dharmalakṣaṇam ||
anukrośaś ca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati ||
tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān ||
atas tvaṃ deva devānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ ||
nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ ||
samartham upajīvyemaṃ tyajeyaṃ katham adya vai ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तत् उपश्रुत्य धर्मात्माtat upaśrutya dharmātmāто услышав, праведный
शुकः शक्रेण भाषितम्śukaḥ śakreṇa bhāṣitamпопугай, Шакрою сказанное
सुदीर्घम् अभिनिःश्वस्यsudīrgham abhiniḥśvasyaпротяжно вздохнув
दीनः वाक्यम् उवाच हdīnaḥ vākyam uvāca haудручённый, слово сказал
अनतिक्रमणीयानिanatikramaṇīyāniнеодолимы
दैवतानि शचीपतेdaivatāni śacīpateвеления судьбы, о супруг Шачи
यत्र अभवः तत्र भवःyatra abhavaḥ tatra bhavaḥгде (кто) родился, там его место
तत् निबोध सुराधिपtat nibodha surādhipaто познай, о владыка богов
अस्मिन् अहं द्रुमे जातःasmin ahaṃ drume jātaḥ«на этом дереве я рождён
साधुभिः च गुणैः युतःsādhubhiḥ ca guṇaiḥ yutaḥи добрыми качествами наделён
बालभावे च संगुप्तःbālabhāve ca saṃguptaḥв детстве оберегаем
शत्रुभिः च न धर्षितःśatrubhiḥ ca na dharṣitaḥи врагами не тронут
किम् अनुक्रोशवैफल्यम्kim anukrośavaiphalyamзачем сострадания тщету
उत्पादयसि मे अनघutpādayasi me anaghaвызываешь у меня, о безупречный
आनृशंस्ये अनुरक्तस्यānṛśaṃsye anuraktasyaу меня, к состраданию привязанного
भक्तस्य अनुगतस्य चbhaktasya anugatasya caпреданного и приверженного
अनुक्रोशः हि साधूनांanukrośaḥ hi sādhūnāṃсострадание ведь у благих
सुमहत् धर्मलक्षणम्sumahat dharmalakṣaṇamвесьма великий признак дхармы
अनुक्रोशः च साधूनांanukrośaḥ ca sādhūnāṃи сострадание благих
सदा प्रीतिं प्रयच्छतिsadā prītiṃ prayacchatiвсегда радость дарует
त्वम् एव दैवतैः सर्वैःtvam eva daivataiḥ sarvaiḥты же всеми богами
पृच्छ्यसे धर्मसंशयान्pṛcchyase dharmasaṃśayānвопрошаем о сомнениях в дхарме
अतः त्वं देव देवानाम्ataḥ tvaṃ deva devānāmоттого ты, бог, над богами
आधिपत्ये प्रतिष्ठितःādhipatye pratiṣṭhitaḥв верховенстве утверждён
न अर्हसि त्वं सहस्राक्षna arhasi tvaṃ sahasrākṣaне должен ты, тысячеокий
त्याजयित्वा इह भक्तितःtyājayitvā iha bhaktitaḥзаставлять оставить из преданности
समर्थम् उपजीव्य इमंsamartham upajīvya imaṃ(того,) кем кормился, будучи способен
त्यजेयं कथम् अद्य वैtyajeyaṃ katham adya vaiоставлю как ныне же»
अनुवाद

«То услышав, сказанное Шакрою, праведный попугай, протяжно вздохнув, удручённый, слово сказал: „Неодолимы веления судьбы, о супруг Шачи; где кто родился, там его место — то познай, о владыка богов. На этом дереве я рождён и добрыми качествами наделён, в детстве оберегаем и врагами не тронут. Зачем сострадания тщету вызываешь у меня, о безупречный, — у меня, к состраданию привязанного, преданного и приверженного? Сострадание ведь у благих — весьма великий признак дхармы, и сострадание благих всегда дарует радость. Ты же всеми богами вопрошаем о сомнениях в дхарме; оттого ты, бог, над богами в верховенстве утверждён. Не должен ты, тысячеокий, заставлять меня из преданности оставить того, кем я кормился, будучи способен; как же оставлю его ныне?“».

संस्करण

a4ce38d7e461 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:20:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से