महाभारत
The Honoring of Brahmins, the Bridges of Dharma13.136.9-16
12770 / 15823
महाभारत · 13.136.9-16
देवनागरी

धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद्गवा इव ॥
पितृदेवातिथिमुखा हव्यकव्याग्रभोजिनः ॥
भोजनाद् एव ये लोकांस् त्रायन्ते महतो भयात् ॥
दीपाः सर्वस्य लोकस्य चक्षुश् चक्षुष्मताम् अपि ॥
सर्वशिल्पादिनिधयो निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः ॥
गतिज्ञाः सर्वभूतानाम् अध्यात्मगतिचिन्तकाः ॥
आदिमध्यावसानानां ज्ञातारश् छिन्नसंशयाः ॥
परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम् ॥
विमुक्ता धुतपाप्मानो निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः ॥
मानार्हा मानिता नित्यं ज्ञानविद्भिर् महात्मभिः ॥
चन्दने मलपङ्के च भोजने ऽभोजने समाः ॥
समं येषां दुकूलं च शाणक्षौमाजिनानि च ॥
तिष्ठेयुर् अप्य् अभुञ्जाना बहूनि दिवसान्य् अपि ॥
शोषयेयुश् च गात्राणि स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाः ॥
अदैवं दैवतं कुर्युर् दैवतं चाप्य् अदैवतम् ॥
लोकान् अन्यान् सृजेयुश् च लोकपालांश् च कोपिताः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

dhuri ye nāvasīdanti viṣame sadgavā iva ||
pitṛdevātithimukhā havyakavyāgrabhojinaḥ ||
bhojanād eva ye lokāṃs trāyante mahato bhayāt ||
dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuś cakṣuṣmatām api ||
sarvaśilpādinidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ ||
gatijñāḥ sarvabhūtānām adhyātmagaticintakāḥ ||
ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraś chinnasaṃśayāḥ ||
parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim ||
vimuktā dhutapāpmāno nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ ||
mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhir mahātmabhiḥ ||
candane malapaṅke ca bhojane 'bhojane samāḥ ||
samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇakṣaumājināni ca ||
tiṣṭheyur apy abhuñjānā bahūni divasāny api ||
śoṣayeyuś ca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ ||
adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam ||
lokān anyān sṛjeyuś ca lokapālāṃś ca kopitāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
धुरि ये न अवसीदन्तिdhuri ye na avasīdantiпод ярмом которые не оседают
विषमे सद्गवाः इवviṣame sadgavāḥ ivaна трудном пути, как добрые волы
पितृ-देव-अतिथि-मुखाःpitṛ-deva-atithi-mukhāḥпредков-богов-гостей устами имеющие
हव्य-कव्य-अग्र-भोजिनःhavya-kavya-agra-bhojinaḥхавьи-кавьи первины вкушающие
भोजनात् एव ये लोकान्bhojanāt eva ye lokānвкушением которые миры
त्रायन्ते महतः भयात्trāyante mahataḥ bhayātспасают от великого страха
दीपाः सर्वस्य लोकस्यdīpāḥ sarvasya lokasyaсветильники всего мира
चक्षुः चक्षुष्मताम् अपिcakṣuḥ cakṣuṣmatām apiоко зрячих даже
सर्वशिल्पादिनिधयःsarvaśilpādinidhayaḥвсех искусств сокровищницы
निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनःnipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥискусные, тонко зрящие
गतिज्ञाः सर्वभूतानाम्gatijñāḥ sarvabhūtānāmпути знающие всех существ
अध्यात्मगतिचिन्तकाःadhyātmagaticintakāḥо духа пути размышляющие
आदि-मध्य-अवसानानांādi-madhya-avasānānāṃначала-середины-конца
ज्ञातारः छिन्नसंशयाःjñātāraḥ chinnasaṃśayāḥзнатоки, сомнения рассёкшие
परावरविशेषज्ञाःparāvaraviśeṣajñāḥвысшее-низшее различающие
गन्तारः परमां गतिम्gantāraḥ paramāṃ gatimидущие к высшей участи
विमुक्ताः धुतपाप्मानःvimuktāḥ dhutapāpmānaḥосвобождённые, грех стряхнувшие
निर्द्वंद्वाः निष्परिग्रहाःnirdvaṃdvāḥ niṣparigrahāḥвне двойственности, без собственности
मानार्हाः मानिताः नित्यंmānārhāḥ mānitāḥ nityaṃчести достойные, чтимы всегда
ज्ञानविद्भिः महात्मभिःjñānavidbhiḥ mahātmabhiḥзнание ведающими, великими душою
चन्दने मलपङ्के चcandane malapaṅke caк сандалу и к грязи
भोजने अभोजने समाःbhojane abhojane samāḥк пище, не-пище равные
समं येषां दुकूलं चsamaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ caравны для коих шёлк
शाण-क्षौम-अजिनानि चśāṇa-kṣauma-ajināni caпенька, лён, шкуры
तिष्ठेयुः अपि अभुञ्जानाःtiṣṭheyuḥ api abhuñjānāḥпребывали бы, не евши
बहूनि दिवसानि अपिbahūni divasāni apiмногие дни даже
शोषयेयुः च गात्राणिśoṣayeyuḥ ca gātrāṇiиссушали бы тела
स्वाध्यायैः संयतेन्द्रियाःsvādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥсамоизучением, чувства обуздавшие
अदैवं दैवतं कुर्युःadaivaṃ daivataṃ kuryuḥне-бога богом сделали бы
दैवतं च अपि अदैवतम्daivataṃ ca api adaivatamи бога — не-богом
लोकान् अन्यान् सृजेयुः चlokān anyān sṛjeyuḥ caмиры иные сотворили бы
लोकपालान् च कोपिताःlokapālān ca kopitāḥи хранителей мира, разгневанные
अनुवाद

«Под ярмом которые не оседают на трудном пути, как добрые волы, предков-богов-гостей устами имеющие, хавьи-кавьи первины вкушающие, — вкушением которые миры спасают от великого страха, светильники всего мира, око даже зрячих; всех искусств сокровищницы, искусные, тонко зрящие, пути знающие всех существ, о духа пути размышляющие, начала-середины-конца знатоки, сомнения рассёкшие, высшее-низшее различающие, идущие к высшей участи; освобождённые, грех стряхнувшие, вне двойственности, без собственности, чести достойные, чтимы всегда знание ведающими, великими душою. К сандалу и к грязи, к пище, не-пище равные, равны для коих шёлк, пенька, лён, шкуры; пребывали бы, не евши, многие дни даже, иссушали бы тела самоизучением, чувства обуздавшие. Не-бога богом сделали бы, и бога — не-богом, миры иные сотворили бы, и хранителей мира, разгневанные».

संस्करण

a7c57648548c · प्रकाशित 22 जून 2026, 6:15:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से