महाभारत
Vyāsa consoles Arjuna; the rule of Time16.9.19-24
15787 / 15823
महाभारत · 16.9.19-24
देवनागरी

पुरुषश् चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः ॥
चतुर्भुजः पीतवासा श्यामः पद्मायतेक्षणः ॥
यः स याति पुरस्तान् मे रथस्य सुमहाद्युतिः ॥
प्रदहन् रिपुसैन्यानि न पश्याम्य् अहम् अद्य तम् ॥
येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा ॥
शरैर् गाण्डीवनिर्मुक्तैर् अहं पश्चाद् व्यनाशयम् ॥
तम् अपश्यन् विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम ॥
परिनिर्विण्णचेताश् च शान्तिं नोपलभे ऽपि च ॥
विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुम् उत्सहे ॥
श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर् दिशः ॥
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः ॥
उपदेष्टुं मम श्रेयो भवान् अर्हति सत्तम ॥

लिप्यंतरण (IAST)

puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ ||
caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ ||
yaḥ sa yāti purastān me rathasya sumahādyutiḥ ||
pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam ||
yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā ||
śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṃ paścād vyanāśayam ||
tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama ||
parinirviṇṇacetāś ca śāntiṃ nopalabhe 'pi ca ||
vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitum utsahe ||
śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhur diśaḥ ||
pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ ||
upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavān arhati sattama ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
पुरुषश् चाप्रमेयात्माpuruṣaś cāprameyātmāand that Man, immeasurable
शङ्खचक्रगदाधरःśaṅkhacakragadādharaḥholding the conch, discus, and mace
चतुर्भुजः पीतवासाःcaturbhujaḥ pītavāsāḥfour-armed, in yellow raiment
श्यामः पद्मायतेक्षणःśyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥdark-complexioned, with elongated lotus eyes
यः स याति पुरस्तान् मेyaḥ sa yāti purastān mewho walked before my
रथस्य सुमहाद्युतिःrathasya sumahādyutiḥchariot, brilliantly radiant
प्रदहन् रिपुसैन्यानिpradahan ripusainyāniincinerating the enemy armies
न पश्याम्य् अहम् अद्य तम्na paśyāmy aham adya tamI do not see him now
येन पूर्वं प्रदग्धानिyena pūrvaṃ pradagdhāniby whom previously were burned
शत्रुसैन्यानि तेजसाśatrusainyāni tejasāthe enemy armies by his power
शरैर् गाण्डीवनिर्मुक्तैःśarair gāṇḍīvanirmuktaiḥwith arrows released from the Gandiva
अहं पश्चाद् व्यनाशयम्ahaṃ paścād vyanāśayamI afterward destroyed
तम् अपश्यन् विषीदामिtam apaśyan viṣīdāminot seeing him, I am despondent
घूर्णामीव च सत्तमghūrṇāmīva ca sattamaand I stagger as it were, O good one
परिनिर्विण्णचेताश् चparinirviṇṇacetāś cawith a despondent mind
शान्तिं नोपलभे ऽपि चśāntiṃ nopalabhe 'pi caand I find no peace
विना जनार्दनं वीरम्vinā janārdanaṃ vīramwithout the hero Janardana
नाहं जीवितुम् उत्सहेnāhaṃ jīvitum utsaheI dare not live
श्रुत्वैव हि गतं विष्णुम्śrutvaiva hi gataṃ viṣṇumfor upon hearing of Vishnu's departure
ममापि मुमुहुर् दिशःmamāpi mumuhur diśaḥthe very directions grew dark before me too
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्यpranaṣṭajñātivīryasyawith kindred and strength destroyed
शून्यस्य परिधावतःśūnyasya paridhāvataḥdesolate, wandering aimlessly
उपदेष्टुं मम श्रेयःupadeṣṭuṃ mama śreyaḥto instruct me in the good
भवान् अर्हति सत्तमbhavān arhati sattamadeign to do so, O good one
अनुवाद

And that immeasurable Man — holding the conch, the discus, and the mace, four-armed, clad in yellow raiment, dark of complexion, with elongated lotus eyes — who walked before my chariot in blazing radiance, incinerating the enemy armies — him I see no more. The enemy armies he had first consumed by his power, I afterward destroyed with arrows released from the Gandiva. Not seeing him, I am cast down and stagger as though lost, O good one; my mind is despondent and I find no peace. Without the hero Janardana I dare not live; for upon hearing of Vishnu's departure, the very directions grew dark before me. Bereft of kindred and strength, desolate and wandering — deign, O good one, to instruct me in what is good.

संस्करण

8c1088740b6c · प्रकाशित 21 जून 2026, 1:40:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से