महाभारत
The great departure begins17.1.29-44
15794 / 15823
महाभारत · 17.1.29-44
देवनागरी

युधिष्ठिरो ययाव् अग्रे भीमस् तु तदनन्तरम् ॥
अर्जुनस् तस्य चान्व् एव यमौ चैव यथाक्रमम् ॥
पृष्ठतस् तु वरारोहा श्यामा पद्मदलेक्षणा ॥
द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा ययौ भरतसत्तम ॥
श्वा चैवानुययाव् एकः पाण्डवान् प्रस्थितान् वने ॥
क्रमेण ते ययुर् वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम् ॥
गाण्डीवं च धनुर् दिव्यं न मुमोच धनंजयः ॥
रत्नलोभान् महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी ॥
अग्निं ते ददृशुस् तत्र स्थितं शैलम् इवाग्रतः ॥
मार्गम् आवृत्य तिष्ठन्तं साक्षात् पुरुषविग्रहम् ॥
ततो देवः स सप्तार्चिः पाण्डवान् इदम् अब्रवीत् ॥
भो भो पाण्डुसुता वीराः पावकं मां विबोधत ॥
युधिष्ठिर महाबाहो भीमसेन परंतप ॥
अर्जुनाश्विसुतौ वीरौ निबोधत वचो मम ॥
अहम् अग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम् ॥
अर्जुनस्य प्रभावेण तथा नारायणस्य च ॥
अयं वः फल्गुनो भ्राता गाण्डीवं परमायुधम् ॥
परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थो ऽस्ति कश् चन ॥
चक्ररत्नं तु यत् कृष्णे स्थितम् आसीन् महात्मनि ॥
गतं तच् च पुनर् हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह ॥
वरुणाद् आहृतं पूर्वं मयैतत् पार्थकारणात् ॥
गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम् ॥
ततस् ते भ्रातरः सर्वे धनंजयम् अचोदयन् ॥
स जले प्राक्षिपत् तत् तु तथाक्षय्यौ महेषुधी ॥
ततो ऽग्निर् भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत ॥
ययुश् च पाण्डवा वीरास् ततस् ते दक्षिणामुखाः ॥
ततस् ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः ॥
जग्मुर् भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम् ॥
ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशम् एव ते ॥
ददृशुर् द्वारकां चापि सागरेण परिप्लुताम् ॥
उदीचीं पुनर् आवृत्त्य ययुर् भरतसत्तमाः ॥
प्रादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या योगधर्मिणः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhiro yayāv agre bhīmas tu tadanantaram ||
arjunas tasya cānv eva yamau caiva yathākramam ||
pṛṣṭhatas tu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā ||
draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama ||
śvā caivānuyayāv ekaḥ pāṇḍavān prasthitān vane ||
krameṇa te yayur vīrā lauhityaṃ salilārṇavam ||
gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ ||
ratnalobhān mahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī ||
agniṃ te dadṛśus tatra sthitaṃ śailam ivāgrataḥ ||
mārgam āvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣāt puruṣavigraham ||
tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavān idam abravīt ||
bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ māṃ vibodhata ||
yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa ||
arjunāśvisutau vīrau nibodhata vaco mama ||
aham agniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam ||
arjunasya prabhāveṇa tathā nārāyaṇasya ca ||
ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham ||
parityajya vanaṃ yātu nānenārtho 'sti kaś cana ||
cakraratnaṃ tu yat kṛṣṇe sthitam āsīn mahātmani ||
gataṃ tac ca punar haste kālenaiṣyati tasya ha ||
varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitat pārthakāraṇāt ||
gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām ||
tatas te bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayam acodayan ||
sa jale prākṣipat tat tu tathākṣayyau maheṣudhī ||
tato 'gnir bharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata ||
yayuś ca pāṇḍavā vīrās tatas te dakṣiṇāmukhāḥ ||
tatas te tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ ||
jagmur bharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam ||
tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśam eva te ||
dadṛśur dvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām ||
udīcīṃ punar āvṛttya yayur bharatasattamāḥ ||
prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
युधिष्ठिरोyudhiṣṭhiroЮдхиштхира; сын Дхармы
ययाव्yayāvпошёл; отправился
अग्रेagreвпереди; первым
भीमस्bhīmasБхима; Врикодара
तुtuже; но
तदनन्तरम्tadanantaramсразу после него; затем
अर्जुनस्arjunasАрджуна; Партха
तस्यtasyaего; того
चान्व्cānvи вслед; и следом
एवevaименно; же
यमौyamauдвое близнецов; Накула и Сахадева
चैवcaivaи именно; и также
यथाक्रमम्yathākramamпо порядку; по очереди
पृष्ठतस्pṛṣṭhatasсзади; позади
तुtuже; но
वरारोहाvarārohāстройнобёдрая; прекрасная женщина
श्यामाśyāmāсмуглая; тёмная
पद्मदलेक्षणाpadmadalekṣaṇāлотосоокая; с глазами как лепестки лотоса
द्रौपदीdraupadīДраупади; Кришна
योषितांyoṣitāṃженщин; среди женщин
श्रेष्ठाśreṣṭhāлучшая; превосходная
ययौyayauпошёл; отправился
भरतसत्तमbharatasattamaо лучший из Бхаратов; о достойнейший Бхарата
श्वाśvāсобака; пёс
चैवानुययाव्caivānuyayāvи последовал; и пошёл следом
एकःekaḥодин; единственный
पाण्डवान्pāṇḍavānПандавов; сыновей Панду
प्रस्थितान्prasthitānотправившихся; ушедших
वनेvaneв лесу; в пустыни
क्रमेणkrameṇaпо порядку; постепенно
तेteони; те
ययुर्yayurпошли; отправились
वीराvīrāгерои; доблестные
लौहित्यंlauhityaṃЛаухитью; Красное море
सलिलार्णवम्salilārṇavamводный океан; водное море
गाण्डीवंgāṇḍīvaṃГандиву; лук Гандива
caи; также
धनुर्dhanurлук; оружие-лук
दिव्यंdivyaṃбожественную; небесную
naне; нет
मुमोचmumocaоставил; отпустил
धनंजयःdhanaṃjayaḥДхананджая; Арджуна
रत्नलोभान्ratnalobhānиз жадности к драгоценному; из привязанности к сокровищу
महाराजmahārājaо великий царь; государь
तौtauэти два; оба
चाक्षय्यौcākṣayyauи неистощимые; и неисчерпаемые
महेषुधीmaheṣudhīдва великих колчана; могучие колчаны
अग्निंagniṃАгни; огонь
तेteони; те
ददृशुस्dadṛśusувидели; созерцали
तत्रtatraтам; тогда
स्थितंsthitaṃстоящее; находящееся
शैलम्śailamгору; скалу
इवाग्रतःivāgrataḥсловно впереди; как перед ними
मार्गम्mārgamпуть; дорогу
आवृत्यāvṛtyaпокрыв; загородив
तिष्ठन्तंtiṣṭhantaṃстоящего; пребывающего
साक्षात्sākṣātнепосредственно; воочию
पुरुषविग्रहम्puruṣavigrahamчеловеческий облик; образ человека
ततोtatoзатем; после того
देवःdevaḥбог; божество
saон; тот
सप्तार्चिःsaptārciḥсемипламенный; Агни
पाण्डवान्pāṇḍavānПандавов; сыновей Панду
इदम्idamэто; данное
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
भोbhoо; эй
भोbhoо; эй
पाण्डुसुताpāṇḍusutāсыновья Панду; Пандавы
वीराःvīrāḥгерои; доблестные
पावकंpāvakaṃПаваку; Агни
मांmāṃменя; со мной
विबोधतvibodhataузнайте; поймите
युधिष्ठिरyudhiṣṭhiraЮдхиштхира; сын Дхармы
महाबाहोmahābāhoо могучерукий; сильнорукий
भीमसेनbhīmasenaБхимасена; Бхима
परंतपparaṃtapaо сокрушитель врагов; сокрушитель недругов
अर्जुनाश्विसुतौarjunāśvisutauАрджуна и два сына Ашвинов; Арджуна, Накула и Сахадева
वीरौvīrauдва героя; геройские
निबोधतnibodhataвыслушайте; узнайте
वचोvacoслово; речь
ममmamaмой; у меня
अहम्ahamя; Я
अग्निःagniḥАгни; огонь
कुरुश्रेष्ठाkuruśreṣṭhāо лучшие из Куру; лучшие Куру
मयाmayāмной; со мной
दग्धंdagdhaṃсожжён; сожжённый
caи; также
खाण्डवम्khāṇḍavamКхандаву; Кхандавский лес
अर्जुनस्यarjunasyaАрджуны; Партхи
प्रभावेणprabhāveṇaсилой; могуществом
तथाtathāтак; также
नारायणस्यnārāyaṇasyaНараяны; Господа Нараяны
caи; также
अयंayaṃэтот; он
वःvaḥвам; ваш
फल्गुनोphalgunoПхалгуна; Арджуна
भ्राताbhrātāбрат; родной брат
गाण्डीवंgāṇḍīvaṃГандиву; лук Гандива
परमायुधम्paramāyudhamвысшее оружие; лучшее оружие
परित्यज्यparityajyaоставив; отбросив
वनंvanaṃлес; пустынь
यातुyātuпусть идёт; пусть отправится
नानेनार्थोnānenārthoэтим нет пользы; нет нужды в нём
ऽस्ति'stiесть; имеется
कश्kaśкто; какой-либо
चनcanaже; когда-либо
चक्ररत्नंcakraratnaṃдрагоценный диск; чудесное колесо
तुtuже; но
यत्yatчто; которое
कृष्णेkṛṣṇeкогда Кришна; в Кришне
स्थितम्sthitamнаходившееся; стоящее
आसीन्āsīnбыло; находилось
महात्मनिmahātmaniв великой душе; у великого
गतंgataṃушедший; достигший
तच्tacто; это
caи; также
पुनर्punarснова; опять
हस्तेhasteв руке; в ладони
कालेनैष्यतिkālenaiṣyatiсо временем придёт; в своё время вернётся
तस्यtasyaего; того
haведь; же
वरुणाद्varuṇādот Варуны; у Варуны
आहृतंāhṛtaṃпринесённое; полученное
पूर्वंpūrvaṃпрежде; раньше
मयैतत्mayaitatмною это; это мной
पार्थकारणात्pārthakāraṇātради Партхи; из-за Арджуны
गाण्डीवंgāṇḍīvaṃГандиву; лук Гандива
कार्मुकश्रेष्ठंkārmukaśreṣṭhaṃлучший из луков; превосходный лук
वरुणायैवvaruṇāyaivaименно Варуне; Варуне же
दीयताम्dīyatāmпусть будет отдан; да будет возвращён
ततस्tatasзатем; после того
तेteони; те
भ्रातरःbhrātaraḥбратья; родные братья
सर्वेsarveвсе; каждые
धनंजयम्dhanaṃjayamДхананджаю; Арджуну
अचोदयन्acodayanпобудили; поторопили
saон; тот
जलेjaleв воду; в воде
प्राक्षिपत्prākṣipatбросил; швырнул
तत्tatто; это
तुtuже; но
तथाक्षय्यौtathākṣayyauи те неистощимые; также неиссякаемые
महेषुधीmaheṣudhīдва великих колчана; могучие колчаны
ततोtatoзатем; после того
ऽग्निर्'gnirогонь; Агни
भरतश्रेष्ठbharataśreṣṭhaо лучший Бхарата; лучший из Бхаратов
तत्रैवान्तरधीयतtatraivāntaradhīyataтам же исчез; тут же скрылся
ययुश्yayuśпошли; отправились
caи; также
पाण्डवाpāṇḍavāПандавы; сыновья Панду
वीरास्vīrāsгерои; доблестные
ततस्tatasзатем; после того
तेteони; те
दक्षिणामुखाःdakṣiṇāmukhāḥобращённые к югу; идущие на юг
ततस्tatasзатем; после того
तेteони; те
तूत्तरेणैवtūttareṇaivaже северным; именно северным
तीरेणtīreṇaпо берегу; вдоль берега
लवणाम्भसःlavaṇāmbhasaḥсолёной воды; океана
जग्मुर्jagmurпошли; отправились
भरतशार्दूलbharataśārdūlaо тигр Бхаратов; о могучий Бхарата
दिशंdiśaṃсторону света; направление
दक्षिणपश्चिमम्dakṣiṇapaścimamюго-западную; к юго-западу
ततःtataḥзатем; после того
पुनःpunaḥснова; опять
समावृत्ताःsamāvṛttāḥповернувшие обратно; обратившиеся
पश्चिमांpaścimāṃзападную; на запад
दिशम्diśamсторону света; направление
एवevaименно; же
तेteони; те
ददृशुर्dadṛśurувидели; созерцали
द्वारकांdvārakāṃДвараку; город Двараку
चापिcāpiи также; даже
सागरेणsāgareṇaморем; океаном
परिप्लुताम्pariplutāmзатопленную; погружённую
उदीचींudīcīṃсеверную; на север
पुनर्punarснова; опять
आवृत्त्यāvṛttyaповернув; обратившись
ययुर्yayurпошли; отправились
भरतसत्तमाःbharatasattamāḥлучшие из Бхаратов; достойнейшие Бхараты
प्रादक्षिण्यंprādakṣiṇyaṃобход справа; почтительный обход
चिकीर्षन्तःcikīrṣantaḥжелая сделать; намереваясь совершить
पृथिव्याpṛthivyāземли; вокруг земли
योगधर्मिणःyogadharmiṇaḥследующие дхарме йоги; йогически настроенные
अनुवाद

Юдхиштхира шёл впереди, за ним Бхима; следом за ним Арджуна, а затем оба близнеца по порядку. Позади шла прекрасная, смуглая, лотосоокая Драупади, лучшая среди женщин, о лучший из Бхаратов. И одна собака последовала за Пандавами, ушедшими в лес. Постепенно герои дошли до Лаухитьи, водного океана. Дхананджая не оставил божественный лук Гандиву и два неиссякаемых великих колчана, о великий царь, из привязанности к драгоценному. Там они увидели Агни, стоящего перед ними как гора, загородившего путь, прямо в человеческом облике. Тогда бог семи пламен сказал Пандавам: «О, о, сыновья Панду, герои, знайте меня как Паваку. Юдхиштхира, могучерукий, Бхимасена, сокрушитель врагов, Арджуна и два героических сына Ашвинов, выслушайте моё слово. Я Агни, о лучшие Куру; мною был сожжён Кхандава силою Арджуны и Нараяны. Этот ваш брат Пхалгуна пусть оставит высшее оружие Гандиву и идёт в лес: никакой пользы от него больше нет. Драгоценный диск, который пребывал у великодушного Кришны, ушёл; со временем он снова вернётся в его руку. Прежде я принёс этот лучший лук Гандиву от Варуны ради Партхи; пусть он будет отдан самому Варуне». Тогда все братья побудили Дхананджаю, и он бросил в воду его, а также два неиссякаемых великих колчана. После этого Агни, о лучший Бхарата, там же исчез, а героические Пандавы затем пошли лицом к югу. Потом они шли по северному берегу солёных вод, о тигр Бхаратов, в юго-западную сторону. Потом, снова повернув, они пошли именно на запад и увидели Двараку, затопленную морем. Снова повернув к северу, лучшие Бхараты пошли, желая совершить обход земли по правую сторону, следуя дхарме йоги.

संस्करण

3d423bf2b40c · प्रकाशित 21 जून 2026, 3:10:57 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से