महाभारत
The fall of Draupadi and the brothers17.2.8-17
15796 / 15823
महाभारत · 17.2.8-17
देवनागरी

सहदेवस् ततो धीमान् निपपात महीतले ॥
तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानम् अब्रवीत् ॥
यो ऽयम् अस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुर् अनहंकृतः ॥
सो ऽयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान् निपतितो भुवि ॥
युधिष्ठिर उवाच
आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषो ऽमन्यत कं चन ॥
तेन दोषेण पतितस् तस्माद् एष नृपात्मजः ॥
वैशंपायन उवाच
इत्य् उक्त्वा तु समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा ॥
भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः ॥
कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् ॥
आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह ॥
तस्मिन् निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने ॥
पुनर् एव तदा भीमो राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥
यो ऽयम् अक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः ॥
रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि ॥
इत्य् उक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः ॥
नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वरः ॥
रूपेण मत्समो नास्ति कश् चिद् इत्य् अस्य दर्शनम् ॥
अधिकश् चाहम् एवैक इत्य् अस्य मनसि स्थितम् ॥
नकुलः पतितस् तस्माद् आगच्छ त्वं वृकोदर ॥
यस्य यद् विहितं वीर सो ऽवश्यं तद् उपाश्नुते ॥

लिप्यंतरण (IAST)

sahadevas tato dhīmān nipapāta mahītale ||
taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānam abravīt ||
yo 'yam asmāsu sarveṣu śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ ||
so 'yaṃ mādravatīputraḥ kasmān nipatito bhuvi ||
yudhiṣṭhira uvāca
ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo 'manyata kaṃ cana ||
tena doṣeṇa patitas tasmād eṣa nṛpātmajaḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
ity uktvā tu samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā ||
bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ ||
kṛṣṇāṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam ||
ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha ||
tasmin nipatite vīre nakule cārudarśane ||
punar eva tadā bhīmo rājānam idam abravīt ||
yo 'yam akṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ ||
rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi ||
ity ukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ ||
nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ ||
rūpeṇa matsamo nāsti kaś cid ity asya darśanam ||
adhikaś cāham evaika ity asya manasi sthitam ||
nakulaḥ patitas tasmād āgaccha tvaṃ vṛkodara ||
yasya yad vihitaṃ vīra so 'vaśyaṃ tad upāśnute ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सहदेवस्sahadevasСахадева; сын Мадри
ततोtatoзатем; после того
धीमान्dhīmānмудрый; разумный
निपपातnipapātaупал; пал
महीतलेmahītaleна земле; на поверхности земли
तंtaṃего; того
चापिcāpiи также; даже
पतितंpatitaṃупавшего; павшего
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев; заметив
भीमोbhīmoБхима; Врикодара
राजानम्rājānamцаря; правителя
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
योyoкоторый; тот кто
ऽयम्'yamэтот; он
अस्मासुasmāsuсреди нас; в нас
सर्वेषुsarveṣuво всех; среди всех
शुश्रूषुर्śuśrūṣurслужащий; готовый служить
अनहंकृतःanahaṃkṛtaḥбез самомнения; лишённый гордыни
सोsoон; тот
ऽयं'yaṃэтот; он
माद्रवतीपुत्रःmādravatīputraḥсын Мадравати; Сахадева
कस्मान्kasmānпочему; отчего
निपतितोnipatitoупавший; павший
भुविbhuviна земле; на земле
युधिष्ठिरyudhiṣṭhiraЮдхиштхира; сын Дхармы
उवाचuvācaсказал; произнёс
आत्मनःātmanaḥсвоего; себя
सदृशंsadṛśaṃравного; подобного
प्राज्ञंprājñaṃмудрого; разумного
नैषोnaiṣoне этот; он не
ऽमन्यत'manyataсчитал; полагал
कंkaṃкого; какого
चनcanaже; когда-либо
तेनtenaтем; из-за того
दोषेणdoṣeṇaиз-за вины; этим недостатком
पतितस्patitasупавший; павший
तस्माद्tasmādпоэтому; оттого
एषeṣaэтот; он
नृपात्मजःnṛpātmajaḥцарский сын; сын царя
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaВайшампаяна; рассказчик
उवाचuvācaсказал; произнёс
इत्य्ityтак; мол
उक्त्वाuktvāсказав; произнеся
तुtuже; но
समुत्सृज्यsamutsṛjyaоставив; отбросив
सहदेवंsahadevaṃСахадеву; сына Мадри
ययौyayauпошёл; отправился
तदाtadāтогда; в то время
भ्रातृभिःbhrātṛbhiḥс братьями; братьями
सहsahaвместе с; совместно с
कौन्तेयःkaunteyaḥКаунтея; сын Кунти
शुनाśunāс собакой; с псом
चैवcaivaи именно; и также
युधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥЮдхиштхира; сын Дхармы
कृष्णांkṛṣṇāṃКришну-Драупади; Драупади
निपतितांnipatitāṃупавшую; павшую
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев; заметив
सहदेवंsahadevaṃСахадеву; сына Мадри
caи; также
पाण्डवम्pāṇḍavamПандаву; сына Панду
आर्तोārtoстрадающий; поражённый болью
बन्धुप्रियःbandhupriyaḥлюбящий родных; привязанный к близким
शूरोśūroгерой; доблестный
नकुलोnakuloНакула; сын Мадри
निपपातnipapātaупал; пал
haведь; же
तस्मिन्tasminв нём; в том
निपतितेnipatiteкогда упал; при падении
वीरेvīreгерое; доблестном
नकुलेnakuleНакуле; к Накуле
चारुदर्शनेcārudarśaneпрекрасновидном; красивом
पुनर्punarснова; опять
एवevaименно; же
तदाtadāтогда; в то время
भीमोbhīmoБхима; Врикодара
राजानम्rājānamцаря; правителя
इदम्idamэто; данное
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
योyoкоторый; тот кто
ऽयम्'yamэтот; он
अक्षतधर्मात्माakṣatadharmātmāс неповреждённой дхармичной душой; не нарушивший дхарму
भ्राताbhrātāбрат; родной брат
वचनकारकःvacanakārakaḥисполняющий слово; послушный словам
रूपेणाप्रतिमोrūpeṇāpratimoне имеющий равного красотой; несравненный обликом
लोकेlokeв мире; среди людей
नकुलःnakulaḥНакула; сын Мадри
पतितोpatitoупавший; павший
भुविbhuviна земле; на земле
इत्य्ityтак; мол
उक्तोuktoсказанный; кому сказали
भीमसेनेनbhīmasenenaБхимасеной; Бхимой
प्रत्युवाचpratyuvācaответил; сказал в ответ
युधिष्ठिरःyudhiṣṭhiraḥЮдхиштхира; сын Дхармы
नकुलंnakulaṃНакулу; сына Мадри
प्रतिpratiк; по направлению к
धर्मात्माdharmātmāдхармичный; праведный
सर्वबुद्धिमतांsarvabuddhimatāṃсреди всех мудрых; из всех разумных
वरःvaraḥлучший; избранный
रूपेणrūpeṇaкрасотой; обликом
मत्समोmatsamoравный мне; подобный мне
नास्तिnāstiнет; не существует
कश्kaśкто; какой-либо
चिद्cidже; какой-либо
इत्य्ityтак; мол
अस्यasyaего; этого
दर्शनम्darśanamвидение; созерцание
अधिकश्adhikaśвыше; превосходящий
चाहम्cāhamи я; я же
एवैकevaikaименно один; один лишь
इत्य्ityтак; мол
अस्यasyaего; этого
मनसिmanasiв уме; в сердце
स्थितम्sthitamнаходившееся; стоящее
नकुलःnakulaḥНакула; сын Мадри
पतितस्patitasупавший; павший
तस्माद्tasmādпоэтому; оттого
आगच्छāgacchaиди; пойдём
त्वंtvaṃты; ты сам
वृकोदरvṛkodaraо Врикодара; Бхима
यस्यyasyaчьё; которого
यद्yadчто; которое
विहितंvihitaṃназначенное; предписанное
वीरvīraо герой; герой
सोsoон; тот
ऽवश्यं'vaśyaṃнеизбежно; обязательно
तद्tadто; это
उपाश्नुतेupāśnuteвкушает; получает
अनुवाद

Затем мудрый Сахадева упал на землю. Увидев и его павшим, Бхима сказал царю: «Этот сын Мадравати среди всех нас был служащим, без самомнения; почему же он упал на землю?» Юдхиштхира сказал: «Этот мудрый не считал никого равным себе разумом; из-за этой вины он пал, поэтому этот царский сын лежит на земле». Вайшампаяна сказал: Сказав так и оставив Сахадеву, Каунтея Юдхиштхира тогда пошёл вместе с братьями и собакой. Увидев Кришну павшей и Сахадеву-Пандаву, герой Накула, страдающий и любящий родных, упал. Когда этот прекрасновидный герой Накула пал, Бхима снова сказал царю эти слова: «Этот брат, не нарушавший дхармы, исполнявший слово, не имеющий равного в мире красотой, Накула упал на землю». Так сказано Бхимасеной, и праведный Юдхиштхира, лучший из всех разумных, ответил о Накуле: «Его взгляд был таков: “Нет никого равного мне красотой”; и в его уме стояло: “Я один превосхожу”. Поэтому Накула пал. Иди ты, Врикодара. Что кому назначено, о герой, тот неизбежно это вкушает».

संस्करण

03814a296655 · प्रकाशित 21 जून 2026, 3:10:57 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से