किमर्थं सुभ्रु नष्टासि मुनीन्दृष्ट्वा त्विहागतान् । तत्सर्वं त्वमिदं तत्त्वं कारणं वद माचिरम्
भवितव्यं कारणेन तच्च गोप्यं न मे कुरु । शापितासि मम प्राणैर्लक्ष्मणस्य शुचिस्मिते
एवमुक्ता तदा भर्त्रा त्रपयावाङ्मुखी स्थिता । विमुंचंती साश्रुपातं राघवं वाक्यमब्रवीत्
शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम् । राम त्वया चिंत्यमानो राजेंद्रस्त्विह चागतः
सर्वाभारणसंयुक्तौ द्वौ चान्यौ च तथाविधौ । द्विजानां देहसंयुक्ता त्रयस्ते रघुनंदन
पितरस्तु मया दृष्टा ब्राह्मणांगेषु राघव । दृष्ट्वा त्रपान्विता चाहमपक्रांता तवांतिकात्
त्वया वै भोजिता विप्राः कृतं श्राद्धं यथाविधि । वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरःसरा
भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुदाहृतम् । कौशेयानि च वस्त्राणि कैकेय्यापहृतानि च
ततः प्रभृति चैवाहं चीरिणी तु वनाश्रयम् । ज्ञात्वाहं न वदे किंचिन्मा ते दुःखं भवत्विति । न चाहं स्मरामि वै मातुर्न पितुश्च परंतप
एतदेवानिशं रामचिंतयंत्याः पुनः पुनः । व्रजंति दिवसा नाथ तवपदभ्यां शपाम्यहम्
स्वहस्तेन कथं राज्ञो दास्ये वै भोजनं त्विदम् । दासानामपि यद्दासो नोपभुंजीत यत्क्वचित्
एतादृशी कथं त्वस्मै संप्रदातुं समुत्सहे । याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वालङ्कार भूषिता
वालव्यजनहस्ता च वीजयंती नराधिपम् । सा स्वेदमलदिगूधांगी कथं पश्यामि भूमिपम्
व्यक्तं त्रिविष्टपं प्राप्तस्त्वया पुत्रेण तारितः । दृष्ट्वा मां दुःखितां बालां वने क्लिष्टामनागसम्
शोकः स्यात्पार्थिवस्यास्य तेन नष्टास्मि राघव । भवान्प्राणसमो राम न ते गोप्यं भवत्विह
सत्येन तेन चैवाथ स्पृशामि चरणौ तव । तच्छ्रुत्वा राघवः प्रीतः प्रियां तां प्रियवादिनीम्
अंकमानीय सुदृढं परिष्वज्य च सादरम् । भुक्तौ भोज्यं तदा वीरौ पश्चाद्भुक्ता च जानकी
एवं स्थितौ तदा सा च तां रात्रिं तत्र राघवौ । उदिते च सहस्रांशौ गमनाय मनो दधुः
प्रत्यङ्मुखं गतः क्रोशं ज्येष्ठं यावच्च पुष्करम् । पूर्वभागे पुष्करस्य यावत्तिष्ठति राघवः
शुश्राव च ततो वाचं देवदूतेन भाषितम् । भो भो राघव भत्रं ते तीर्थमेतत्सुदुर्लभम्
अस्मिन्स्थाने स्थितो वीर आत्मनः पुण्यतां कुरु । देवकार्यं त्वया कार्यं हंतव्या देवशत्रवः
ततो हृष्टमना वीरो ह्यब्रवील्लक्ष्मणं वचः । सौमित्रेऽनुगृहीतोऽहं देवदेवेन ब्रह्मणा
अत्राश्रमपदं कृत्वा मासमेकं च लक्ष्मण । व्रतं चारितुमिच्छामि कायशोधनमुत्तमम्
तथेति लक्ष्मणेनोक्ते व्रतं परिसमाप्य तु । पिंडदानादिभिर्दानैः श्राद्धैश्चैव पितामहान्
पुष्करे तु तदा रामोऽतर्पयद्विधिवत्तदा । कनका सुप्रभा चैव नंदा प्राची सरस्वती
पंचस्त्रोताः पुष्करेषु पितृणां तुष्टिदायिनी । दैनंदिनी पितृणां तु पूजां तां पित्पूर्विकाम्
रचयित्वा तदा रामो लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् । एहि लक्ष्मणशीघ्रं त्वं पुष्कराज्जलमानय
पादप्रक्षालनं कृत्वा शयनं कुरु संस्तरे । विभावर्यां निवृत्तायां यास्यामो दक्षिणां दिशम्
लक्ष्मणस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतयानीयतां पयः । नाहं राम सर्वकाले दासभावं करोमि ते
इयं पुष्टा च सुभृशं पीवरी च ममाप्युत । किं त्वं करिष्यस्यनया भार्यया वद सांप्रतम्
किं वा मृतस्य वै पृष्ठ इयं यास्यति ते प्रिया । रक्षसे त्वं सदा कालं सुपुष्टां चैव सर्वदा
हृष्टा चैषा क्लेशयति सततं मां रघूत्तम । त्वं च क्लेशयसे राम परत्र जायते क्षतिः
त्वत्कृते च सदाचाहं पिपासां क्षुधया सह । संसहामि न संदेहः परत्र च निशामय
मृतानां पृष्ठतः कश्चिद्वतो नैव च दृश्यते । भार्य्या पुत्रो धनं चापि एवमाहुर्मनीषिणः
मृतश्च ते पिता राम त्यक्त्वा राज्यमकंटकम् । विनिक्षिप्य वने त्वां च कैकेय्याः प्रियकाम्यया
मन्येऽहं न त्वया सार्धं सीता यास्यति वै ध्रुवम् । करिष्यसे किमनया वद राघव सांप्रतम्
श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं हि वाक्यं लक्ष्मणभाषितम् । विमना राघवस्तस्थौ सीता चापि वरानना
यदुक्तं लक्ष्मणेनाथ सीता सर्वं चकार ह । स्नात्वा भुक्त्वा ततो वीरौ पुष्करे पुष्करेक्षणौ
नीत्वा विभावरी तत्र गमनाय मनो दधुः । एह्युत्तिष्ठ च सौमित्रे व्रजामो दक्षिणां दिशम्
kimarthaṃ subhru naṣṭāsi munīndṛṣṭvā tvihāgatān | tatsarvaṃ tvamidaṃ tattvaṃ kāraṇaṃ vada māciram
bhavitavyaṃ kāraṇena tacca gopyaṃ na me kuru | śāpitāsi mama prāṇairlakṣmaṇasya śucismite
evamuktā tadā bhartrā trapayāvāṅmukhī sthitā | vimuṃcaṃtī sāśrupātaṃ rāghavaṃ vākyamabravīt
śṛṇu tvaṃ nātha yaddṛṣṭamāścaryamiha yādṛśam | rāma tvayā ciṃtyamāno rājeṃdrastviha cāgataḥ
sarvābhāraṇasaṃyuktau dvau cānyau ca tathāvidhau | dvijānāṃ dehasaṃyuktā trayaste raghunaṃdana
pitarastu mayā dṛṣṭā brāhmaṇāṃgeṣu rāghava | dṛṣṭvā trapānvitā cāhamapakrāṃtā tavāṃtikāt
tvayā vai bhojitā viprāḥ kṛtaṃ śrāddhaṃ yathāvidhi | valkalājinasaṃvītā kathaṃ rājñaḥ puraḥsarā
bhavāmi ripuvīraghna satyametadudāhṛtam | kauśeyāni ca vastrāṇi kaikeyyāpahṛtāni ca
tataḥ prabhṛti caivāhaṃ cīriṇī tu vanāśrayam | jñātvāhaṃ na vade kiṃcinmā te duḥkhaṃ bhavatviti | na cāhaṃ smarāmi vai māturna pituśca paraṃtapa
etadevāniśaṃ rāmaciṃtayaṃtyāḥ punaḥ punaḥ | vrajaṃti divasā nātha tavapadabhyāṃ śapāmyaham
svahastena kathaṃ rājño dāsye vai bhojanaṃ tvidam | dāsānāmapi yaddāso nopabhuṃjīta yatkvacit
etādṛśī kathaṃ tvasmai saṃpradātuṃ samutsahe | yāhaṃ rājñā purā dṛṣṭā sarvālaṅkāra bhūṣitā
vālavyajanahastā ca vījayaṃtī narādhipam | sā svedamaladigūdhāṃgī kathaṃ paśyāmi bhūmipam
vyaktaṃ triviṣṭapaṃ prāptastvayā putreṇa tāritaḥ | dṛṣṭvā māṃ duḥkhitāṃ bālāṃ vane kliṣṭāmanāgasam
śokaḥ syātpārthivasyāsya tena naṣṭāsmi rāghava | bhavānprāṇasamo rāma na te gopyaṃ bhavatviha
satyena tena caivātha spṛśāmi caraṇau tava | tacchrutvā rāghavaḥ prītaḥ priyāṃ tāṃ priyavādinīm
aṃkamānīya sudṛḍhaṃ pariṣvajya ca sādaram | bhuktau bhojyaṃ tadā vīrau paścādbhuktā ca jānakī
evaṃ sthitau tadā sā ca tāṃ rātriṃ tatra rāghavau | udite ca sahasrāṃśau gamanāya mano dadhuḥ
pratyaṅmukhaṃ gataḥ krośaṃ jyeṣṭhaṃ yāvacca puṣkaram | pūrvabhāge puṣkarasya yāvattiṣṭhati rāghavaḥ
śuśrāva ca tato vācaṃ devadūtena bhāṣitam | bho bho rāghava bhatraṃ te tīrthametatsudurlabham
asminsthāne sthito vīra ātmanaḥ puṇyatāṃ kuru | devakāryaṃ tvayā kāryaṃ haṃtavyā devaśatravaḥ
tato hṛṣṭamanā vīro hyabravīllakṣmaṇaṃ vacaḥ | saumitre'nugṛhīto'haṃ devadevena brahmaṇā
atrāśramapadaṃ kṛtvā māsamekaṃ ca lakṣmaṇa | vrataṃ cāritumicchāmi kāyaśodhanamuttamam
tatheti lakṣmaṇenokte vrataṃ parisamāpya tu | piṃḍadānādibhirdānaiḥ śrāddhaiścaiva pitāmahān
puṣkare tu tadā rāmo'tarpayadvidhivattadā | kanakā suprabhā caiva naṃdā prācī sarasvatī
paṃcastrotāḥ puṣkareṣu pitṛṇāṃ tuṣṭidāyinī | dainaṃdinī pitṛṇāṃ tu pūjāṃ tāṃ pitpūrvikām
racayitvā tadā rāmo lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt | ehi lakṣmaṇaśīghraṃ tvaṃ puṣkarājjalamānaya
pādaprakṣālanaṃ kṛtvā śayanaṃ kuru saṃstare | vibhāvaryāṃ nivṛttāyāṃ yāsyāmo dakṣiṇāṃ diśam
lakṣmaṇastvabravīdvākyaṃ sītayānīyatāṃ payaḥ | nāhaṃ rāma sarvakāle dāsabhāvaṃ karomi te
iyaṃ puṣṭā ca subhṛśaṃ pīvarī ca mamāpyuta | kiṃ tvaṃ kariṣyasyanayā bhāryayā vada sāṃpratam
kiṃ vā mṛtasya vai pṛṣṭha iyaṃ yāsyati te priyā | rakṣase tvaṃ sadā kālaṃ supuṣṭāṃ caiva sarvadā
hṛṣṭā caiṣā kleśayati satataṃ māṃ raghūttama | tvaṃ ca kleśayase rāma paratra jāyate kṣatiḥ
tvatkṛte ca sadācāhaṃ pipāsāṃ kṣudhayā saha | saṃsahāmi na saṃdehaḥ paratra ca niśāmaya
mṛtānāṃ pṛṣṭhataḥ kaścidvato naiva ca dṛśyate | bhāryyā putro dhanaṃ cāpi evamāhurmanīṣiṇaḥ
mṛtaśca te pitā rāma tyaktvā rājyamakaṃṭakam | vinikṣipya vane tvāṃ ca kaikeyyāḥ priyakāmyayā
manye'haṃ na tvayā sārdhaṃ sītā yāsyati vai dhruvam | kariṣyase kimanayā vada rāghava sāṃpratam
śrutvā cāśrutapūrvaṃ hi vākyaṃ lakṣmaṇabhāṣitam | vimanā rāghavastasthau sītā cāpi varānanā
yaduktaṃ lakṣmaṇenātha sītā sarvaṃ cakāra ha | snātvā bhuktvā tato vīrau puṣkare puṣkarekṣaṇau
nītvā vibhāvarī tatra gamanāya mano dadhuḥ | ehyuttiṣṭha ca saumitre vrajāmo dakṣiṇāṃ diśam
«…когда [брахманы] были отпущены и им дано было дарение по силам, и когда главные из брахманов ушли, Рама сказал возлюбленной это: „Зачем, о прекраснобровая, ты исчезла, увидев пришедших сюда отшельников? Всё то как есть, причину, скажи мне немедля. Надлежит быть тому с причиною, и не делай того утаиваемым от меня; заклята ты моею жизнью и Лакшманы, о светло улыбающаяся“.
Так сказанная супругом, она стала от стыда с опущенным лицом и, роняя слёзы, молвила Рагхаве слово: „Слушай, о владыка, какое диво здесь мною увидено. О Рама, помышляемый тобою владыка царей пришёл сюда, и двое иных таких же — во всех уборах; трое они, соединённые с телами брахманов, о радость Рагху. Предки увидены мною в телах брахманов, о Рагхава; увидев, объятая стыдом, я отошла от твоей близости.
Тобою накормлены брахманы и совершена шраддха по уставу; а я, одетая в лыко и шкуру, — как стану предстоять царю, о Губитель вражеских витязей? Правда это сказано. Шёлковые одежды отняты Кайкеею; с той поры я в лохмотьях, [и мне] лесное пристанище. Зная это, я ничего не говорю: да не будет у тебя горя. И не помню я ни матери, ни отца, о Каратель врагов: когда же будет здесь конец лесного житья, о Рагхава? Об этом одном непрестанно помышляющей уходят дни, о владыка, — стопам твоим клянусь.
Своею рукою как подам я царю эту пищу, какую и раб рабов нигде не стал бы есть? Такова она; как же решусь я подать её ему — я, которая встарь была видена царём убранною всеми украшениями, с опахалом в руке, овевающая владыку людей? Как я, с телом, покрытым потом и грязью, взгляну на владыку земли? Ясно, что он достиг третьего неба, переправленный тобою, сыном; увидев же меня, горюющую, юную, измученную в лесу и невиновную, скорбь была бы у этого царя — потому я и исчезла, о Рагхава. Ты равен мне жизни, о Рама; да не будет здесь от тебя утаиваемого. Тою правдою и касаюсь я твоих стоп“.
Услышав то, Рагхава, обрадованный, взял на колени ту возлюбленную, ласково говорящую, обнял весьма крепко и с нежностью; и витязи вкусили тогда пищу, а затем вкусила Джанаки. Так пребыли они там ту ночь; и когда взошло тысячелучевое, обратили ум к уходу.
Ушедший к западу на крошу, до Старшей Пушкары, — в восточной части Пушкары стоит Рагхава — услышал он затем голос, сказанный вестником богов: „Эй, эй, о Рагхава, благо тебе! Эта тиртха весьма труднодоступна. Пребывая в этом месте, о витязь, сотвори себе святость; тебе надлежит совершить дело богов — надлежит убить врагов богов“. Тогда витязь с радостным умом сказал Лакшмане слово: „О сын Сумитры, я облагодетельствован богом богов Брахмою. Устроив здесь обитель на один месяц, о Лакшмана, желаю я исполнить обет — высшее очищение тела“.
Когда Лакшмана сказал „так да будет“, завершив [обет], подношением пинд и прочими дарами и шраддхами Рама насытил тогда в Пушкаре дедов по уставу. Канака, Супрабха, Нанда, Прачи и Сарасвати — пятипотоковая в Пушкарах, дающая довольство предкам. Устроив то ежедневное почитание, с предками впереди, Рама сказал тогда Лакшмане слово: „Иди, о Лакшмана, скорее принеси воду из Пушкары; соверши омовение ног и постели ложе на подстилке. Когда ночь минует, пойдём мы в южную сторону“.
Лакшмана же сказал слово: „Пусть воду принесёт Сита. Не во всякое время, о Рама, исполняю я тебе рабскую службу. Эта весьма упитанная и дородная — и у меня ведь тоже [есть силы]. Что ты будешь делать с нею, с супругою, — скажи ныне? Или вслед умершему пойдёт твоя возлюбленная? Ты всё время хранишь её, постоянно упитанную; весёлая, она постоянно мучит меня, о лучший из Рагху. И ты мучишь [меня], о Рама, — в ином мире от этого возникает ущерб. Ради тебя я всегда терплю жажду вместе с голодом — нет сомнения; выслушай и об ином мире. Вслед умершим никто идущий вовсе не видится — ни супруга, ни сын, ни богатство: так говорят мудрые. И отец твой умер, оставив беспрепятственное царство и забросив тебя в лес, — желанием угодить Кайкее. Полагаю я, что Сита непременно не пойдёт вместе с тобою; что же ты с нею сделаешь, скажи ныне, о Рагхава?“
Услышав неслыханное прежде, сказанное Лакшманою, Рагхава стоял опечаленный, и прекрасноликая Сита тоже. А что было сказано Лакшманою, то всё Сита и сделала. Омывшись и поев, затем витязи, лотосоокие…»
4b6d454a954d · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:28 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Признание Ситы — о стыде, и стыд у неё не за себя. Она отошла не потому, что боится предков, а потому, что боится их огорчить: «увидев меня, горюющую, юную, измученную в лесу и невиновную, скорбь была бы у этого царя».
И самое горькое сказано между делом: «зная это, я ничего не говорю: да не будет у тебя горя». Она молчала не из покорности, а чтобы не добавлять мужу тяжести; вслух это выходит только под клятвою.
Ссора Лакшманы поразительна тем, что в ней нет ни одного благородного слова. Он отказывается носить воду, попрекает Ситу телом, напоминает Раме, что отец его умер, «забросив тебя в лес», и заключает, что она всё равно за ним не пойдёт. Ни Рама, ни Сита ему не отвечают — «Рагхава стоял опечаленный, и Сита тоже».
А дальше — строка, которая стоит всей сцены: «что было сказано Лакшманою, то всё Сита и сделала». Она молча пошла за водой.