अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता । वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥
ताव् अर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले । रुरोद पुत्र शोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥
अधस्ताद् व्रजतस् तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः । बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः ॥
तां दृष्ट्वा शोकसंतप्तां वज्रपाणिर् यशस्विनीम् । इन्द्रः प्राञ्जलिर् उद्विग्नः सुरराजो ऽब्रवीद् वचः ॥
भयं कच्चिन् न चास्मासु कुतश् चिद् विद्यते महत् । कुतो निमित्तः शोकस् ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुरराजेन धीमता । पत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥
शान्तं पातं न वः किं चित् कुतश् चिद् अमराधिप । अहं तु मग्नौ शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापिनौ । वध्यमानौ बलीवर्दौ कर्षकेण सुराधिप ॥
मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भार पीडितौ । यौ दृष्ट्वा परितप्ये ऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥
यस्याः पुत्र सहस्राणि सापि शोचति कामधुक् । किं पुनर् या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥
anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā | vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau ||
tāv ardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale | ruroda putra śokena bāṣpaparyākulekṣaṇā ||
adhastād vrajatas tasyāḥ surarājño mahātmanaḥ | bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasaṃtaptāṃ vajrapāṇir yaśasvinīm | indraḥ prāñjalir udvignaḥ surarājo 'bravīd vacaḥ ||
bhayaṃ kaccin na cāsmāsu kutaś cid vidyate mahat | kuto nimittaḥ śokas te brūhi sarvahitaiṣiṇi ||
evam uktā tu surabhiḥ surarājena dhīmatā | patyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā ||
śāntaṃ pātaṃ na vaḥ kiṃ cit kutaś cid amarādhipa | ahaṃ tu magnau śocāmi svaputrau viṣame sthitau ||
etau dṛṣṭvā kṛṣau dīnau sūryaraśmipratāpinau | vadhyamānau balīvardau karṣakeṇa surādhipa ||
mama kāyāt prasūtau hi duḥkhitau bhāra pīḍitau | yau dṛṣṭvā paritapye 'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ ||
yasyāḥ putra sahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk | kiṃ punar yā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati ||
Некогда, как рассказывают, праведная Сурабхи, почитаемая богами, увидела на земле двух своих сыновей, тащивших груз и почти лишённых сил. Увидев в середине дня этих утомлённых сыновей на земле, она зарыдала от материнской скорби, и её глаза наполнились слезами. Когда великий царь богов проходил ниже неё, мелкие благоуханные капли упали ему на тело. Увидев славную Сурабхи, сожжённую горем, Индра, держащий ваджру, встревоженно сложил ладони и спросил: «Нет ли для нас великой опасности с какой-либо стороны? Отчего твоя скорбь? Скажи, желающая блага всем». Тогда стойкая и искусная в речи Сурабхи ответила мудрому царю богов: «О владыка бессмертных, для вас нет никакой беды. Я скорблю о двух своих сыновьях, погружённых в тяжкое положение. Видя этих тощих, несчастных быков, палимых солнечными лучами и избиваемых пахарем, о владыка богов, я страдаю. Они рождены из моего тела, мучимы грузом и несчастны; глядя на них, я горю, ибо нет никого дороже сына. Если даже Камадхук, у которой тысячи сыновей, скорбит о них, что же говорить о Каушалье: как она будет жить без Рамы?»
4735d693e8f6 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Пример Сурабхи переносит речь Бхараты от обвинения к состраданию. Даже божественная мать с тысячами детей страдает, видя боль двух сыновей; тем сильнее должна быть боль Каушальи, лишённой единственного Рамы.