तम् एवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् । रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयद् आत्मवान् ॥
नात्मनः कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयम् अनीश्वरः । इतश् चेतरतश् चैनं कृतान्तः परिकर्षति ॥
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥
यथा फलानं पक्वानां नान्यत्र पतनाद् भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वावसीदति । तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः ॥
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनाम् इह । आयूंषि क्षपयन्त्य् आशु ग्रीष्मे जलम् इवांशवः ॥
आत्मानम् अनुशोच त्वं किम् अन्यम् अनुशोचसि । आयुस् ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च ॥
सहैव मृत्युर् व्रजति सह मृत्युर् निषीदति । गत्वा सुदीर्घम् अध्वानं सह मृत्युर् निवर्तते ॥
गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश् चैव शिरोरुहाः । जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत् ॥
नन्दन्त्य् उदित आदित्ये नन्दन्त्य् अस्तम् इते रवौ । आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥
हृष्यन्त्य् ऋतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवम् इहागतम् । ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः ॥
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे । समेत्य च व्यपेयातां कालम् आसाद्य कं चन ॥
एवं भार्याश् च पुत्राश् च ज्ञातयश् च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्य् एषां विनाभवः ॥
नात्र कश् चिद् यथा भावं प्राणी समभिवर्तते । तेन तस्मिन् न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्य् अनुशोचतः ॥
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश् चित् पथि स्थितः । अहम् अप्य् आगमिष्यामि पृष्ठतो भवताम् इति ॥
एवं पूर्वैर् गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः । तम् आपन्नः कथं शोचेद् यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः ॥
धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश् चाप्तदक्षिणैः । धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः ॥
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् । अर्थादानाच् च धार्मेण पिता नस् त्रिदिवं गतः ॥
इष्ट्वा बहुविधैर् यज्ञैर् भोगांश् चावाप्य पुष्कलान् । उत्तमं चायुर् आसाद्य स्वर् गतः पृथिवीपतिः ॥
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः । दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम् ॥
तं तु नैवं विधः कश् चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हति । त्वद्विधो यद्विधश् चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः ॥
एते बहुविधाः शोका विलाप रुदिते तथा । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता ॥
स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदताम्व् वर ॥
यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यम् अरिंदम । तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धुः स नः पिता ॥
tam evaṃ duḥkhitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam | rāmaḥ kṛtātmā bharataṃ samāśvāsayad ātmavān ||
nātmanaḥ kāmakāro 'sti puruṣo 'yam anīśvaraḥ | itaś cetarataś cainaṃ kṛtāntaḥ parikarṣati ||
sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ | saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam ||
yathā phalānaṃ pakvānāṃ nānyatra patanād bhayam | evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇād bhayam ||
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvāvasīdati | tathāvasīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṃ gatāḥ ||
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇinām iha | āyūṃṣi kṣapayanty āśu grīṣme jalam ivāṃśavaḥ ||
ātmānam anuśoca tvaṃ kim anyam anuśocasi | āyus te hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca ||
sahaiva mṛtyur vrajati saha mṛtyur niṣīdati | gatvā sudīrgham adhvānaṃ saha mṛtyur nivartate ||
gātreṣu valayaḥ prāptāḥ śvetāś caiva śiroruhāḥ | jarayā puruṣo jīrṇaḥ kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet ||
nandanty udita āditye nandanty astam ite ravau | ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam ||
hṛṣyanty ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam ihāgatam | ṛtūnāṃ parivartena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣayaḥ ||
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave | sametya ca vyapeyātāṃ kālam āsādya kaṃ cana ||
evaṃ bhāryāś ca putrāś ca jñātayaś ca vasūni ca | sametya vyavadhāvanti dhruvo hy eṣāṃ vinābhavaḥ ||
nātra kaś cid yathā bhāvaṃ prāṇī samabhivartate | tena tasmin na sāmarthyaṃ pretasyāsty anuśocataḥ ||
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaś cit pathi sthitaḥ | aham apy āgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatām iti ||
evaṃ pūrvair gato mārgaḥ pitṛpaitāmaho dhruvaḥ | tam āpannaḥ kathaṃ śoced yasya nāsti vyatikramaḥ ||
vayasaḥ patamānasya srotaso vānivartinaḥ | ātmā sukhe niyoktavyaḥ sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ ||
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ | dhūtapāpo gataḥ svargaṃ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ ||
bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt | arthādānāc ca dhārmeṇa pitā nas tridivaṃ gataḥ ||
iṣṭvā bahuvidhair yajñair bhogāṃś cāvāpya puṣkalān | uttamaṃ cāyur āsādya svar gataḥ pṛthivīpatiḥ ||
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi naḥ | daivīm ṛddhim anuprāpto brahmalokavihāriṇīm ||
taṃ tu naivaṃ vidhaḥ kaś cit prājñaḥ śocitum arhati | tvadvidho yadvidhaś cāpi śrutavān buddhimattaraḥ ||
ete bahuvidhāḥ śokā vilāpa rudite tathā | varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā ||
sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm | tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāmv vara ||
yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā | tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam ||
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyam ariṃdama | tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhuḥ sa naḥ pitā ||
Увидев славного Бхарату, скорбящего и причитающего, самообладанный Рама утешил его: «Человек не самовластен и не распоряжается собой по собственной прихоти. Судьба тащит его то сюда, то туда. Все накопления кончаются распадом, все возвышения — падением, соединения — разлукой, а жизнь — смертью. Для спелых плодов нет иной опасности, кроме падения; так и для рождённого человека нет иной неизбежности, кроме смерти. Как дом с крепкими столбами, состарившись, оседает, так люди, попав во власть старости и смерти, падают. Дни и ночи проходят и быстро истощают жизнь всех существ, словно солнечные лучи иссушают воду летом. Оплакивай самого себя: зачем ты оплакиваешь другого? Твой срок жизни убывает, стоишь ты или идёшь. Смерть идёт вместе с человеком, вместе с ним садится и, пройдя долгий путь, вместе с ним возвращается. Когда на теле появляются морщины и седеют волосы, что может сделать состарившийся человек? Люди радуются восходу солнца и радуются его заходу, но не понимают, что их собственная жизнь убывает. Они радуются приходу каждого нового времени года, но со сменой сезонов сокращается жизнь существ. Как два бревна могут сойтись в великом океане, а затем, встретившись на время, снова разойтись, так жёны, сыновья, родичи и богатства сходятся с человеком и расходятся; разлука с ними неизбежна. Ни одно живое существо здесь не действует полностью по своей воле; поэтому скорбящий не имеет силы вернуть умершего. Как человек, стоящий у дороги, может сказать проходящему каравану: “И я пойду за вами следом”, таков и неизбежный путь отцов и дедов, пройденный прежними. Кто вступил на этот путь, от которого нет уклонения, зачем должен скорбеть? Когда жизнь убывает, как невозвратимый поток, надо направлять себя к благу; подданные считаются причастными счастью правителя. Наш отец, праведный владыка земли, стряхнув грехи благими полными жертвоприношениями с должными дарами, ушёл на небо. Поддерживая слуг, охраняя подданных и праведно собирая доходы, он достиг небесного мира. Совершив разные жертвоприношения, получив обильные блага и прекрасный срок жизни, владыка земли ушёл в рай. Оставив состарившееся человеческое тело, наш отец достиг божественного величия, связанного с миром Брахмы. Такого человека не должен оплакивать ни один мудрый — ни такой, как ты, ни такой, как я, образованный и разумный. Эти многообразные скорби, жалобы и рыдания должны быть оставлены стойким и мудрым при любых обстоятельствах. Будь собран, не скорби, отправляйся и живи в той столице: так ты назначен отцом, владеющим собой, о лучший из говорящих. А я исполню повеление благородного отца там, куда назначил меня тот же праведный царь. Мне несправедливо оставить его наказ, о истребитель врагов. И ты также всегда должен чтить его: он наш родич и наш отец».
4cfd70736598 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Рама не обесценивает горе, но ставит его в перспективу времени. Смерть, разлука и старение неизбежны; поэтому дхарма человека не в том, чтобы отменить неизбежное, а в том, чтобы исполнить свой долг перед отцом, подданными и правдой.