रामायण
Бхарата решает ждать милости Рамы2.103.19-32
748 / 2464
रामायण · 2.103.19-32
देवनागरी

आसीनस् त्व् एव भरतः पौरजानपदं जनम् । उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यं नानुशासथ ॥
ते तम् ऊचुर् महात्मानं पौरजानपदा जनाः । काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥
एषो ऽपि हि महाभागः पितुर् वचसि तिष्ठति । अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अञ्जसा ॥
तेषाम् आज्ञाय वचनं रामो वचनम् अब्रवीत् । एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥
एतच् चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥
अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यम् अब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः श्रेणयस् तथा ॥
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । आर्यं परमधर्मज्ञम् अभिजानामि राघवम् ॥
यदि त्व् अवश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर् वचः । अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर् वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥
विक्रीतम् आहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम । न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥
उपधिर् न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः । युक्तम् उक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वम् एवात्र कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ॥
अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागतः पुनः । भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिर् उत्तमः ॥
वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद् वचनं कृतम् । अनृतान् मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam | uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha ||
te tam ūcur mahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ | kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ ||
eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati | ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā ||
teṣām ājñāya vacanaṃ rāmo vacanam abravīt | evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām ||
etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava | uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam ||
athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyam abravīt | śṛṇvantu me pariṣado mantriṇaḥ śreṇayas tathā ||
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram | āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam ||
yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ | aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ ||
dharmātmā tasya tathyena bhrātur vākyena vismitaḥ | uvāca rāmaḥ saṃprekṣya paurajānapadaṃ janam ||
vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama | na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā ||
upadhir na mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ | yuktam uktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam ||
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam | sarvam evātra kalyāṇaṃ satyasaṃdhe mahātmani ||
anena dharmaśīlena vanāt pratyāgataḥ punaḥ | bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patir uttamaḥ ||
vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tad vacanaṃ kṛtam | anṛtān mocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
आसीनः तु एवāsīnaḥ tu evaсидя же; оставшись сидеть
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
पौर-जानपदंpaura-jānapadaṃгорожан и жителей страны; городской и сельский
जनम्janamнарод; людей
उवाचuvācaсказал; произнёс
सर्वतःsarvataḥсо всех сторон; повсюду
प्रेक्ष्यprekṣyaоглядев; посмотрев
किम्kimпочему; зачем
आर्यंāryaṃблагородного; старшего брата
naне; никак не
अनुशासथanuśāsathaнаставляете; убеждаете
तेteони; те
तम्tamему; тому
ऊचुःūcuḥсказали; ответили
महा-आत्मानंmahā-ātmānaṃвеликодушному; великой душе
पौर-जानपदाःpaura-jānapadāḥгорожане и жители страны; люди города и области
जनाःjanāḥлюди; народ
काकुत्स्थम्kākutsthamКакутстху; Раму
अभिजानीमःabhijānīmaḥмы понимаем; признаём
सम्यक्samyakправильно; верно
वदतिvadatiговорит; произносит
राघवःrāghavaḥРагхава; Рама
एषः अपिeṣaḥ apiи он; он также
हिhiведь; поистине
महा-भागःmahā-bhāgaḥвеликосчастный; высокодостойный
पितुःpituḥотца; отцовском
वचसिvacasiв слове; в повелении
तिष्ठतिtiṣṭhatiстоит; пребывает
अतः एवataḥ evaименно поэтому; оттого
naне; никак не
शक्ताःśaktāḥспособны; сильны
स्मःsmaḥмы есть; мы
व्यावर्तयितुम्vyāvartayitumотвратить; вернуть
अञ्जसाañjasāпрямо; без труда
तेषाम्teṣāmих; у них
आज्ञायājñāyaузнав; поняв
वचनंvacanaṃслово; речь
रामःrāmaḥРама; Рама же
वचनम्vacanamслово; речь
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
एवंevaṃтак; таким образом
निबोधnibodhaпойми; выслушай
वचनंvacanaṃслово; речь
सुहृदाम्suhṛdāmдрузей; близких
धर्म-चक्षुषाम्dharma-cakṣuṣāmимеющих глаз дхармы; видящих дхарму
एतत् च एवetat ca evaи это; это также
उभयंubhayaṃоба; обе стороны
श्रुत्वाśrutvāуслышав; выслушав
सम्यक्samyakправильно; полно
संपश्यsaṃpaśyaрассмотри; обдумай
राघवrāghavaо Рагхава; потомок Рагху
उत्तिष्ठuttiṣṭhaвстань; поднимись
त्वम्tvamты; сам ты
महा-बाहोmahā-bāhoмогучерукий; сильнорукий
मां चmāṃ caи меня; меня также
स्पृशspṛśaкоснись; обратись к
तथाtathāтакже; затем
उदकम्udakamводы; к воде
अथathaзатем; после этого
उत्थायutthāyaвстав; поднявшись
जलंjalaṃводу; к воде
स्पृष्ट्वाspṛṣṭvāкоснувшись; омывшись
भरतःbharataḥБхарата; царевич Бхарата
वाक्यम्vākyamслово; речь
अब्रवीत्abravītсказал; произнёс
शृण्वन्तुśṛṇvantuпусть слушают; да услышат
मेmeмоё; меня
परिषदःpariṣadaḥсобрания; советы
मन्त्रिणःmantriṇaḥминистры; советники
श्रेणयःśreṇayaḥобщины; цехи
तथाtathāтакже; равно
naне; никак не
याचेyāceпрошу; испрашиваю
पितरंpitaraṃотца; родителя
राज्यंrājyaṃцарство; власть
naне; никак не
अनुशासामिanuśāsāmiнаставляю; принуждаю
मातरम्mātaramмать; родительницу
आर्यंāryaṃблагородного; старшего брата
परम-धर्म-ज्ञम्parama-dharma-jñamвысшего знатока дхармы; лучшего ведающего долг
अभिजानामिabhijānāmiпризнаю; понимаю
राघवम्rāghavamРагхаву; Раму
यदि तुyadi tuесли же; если всё-таки
अवश्यंavaśyaṃнепременно; обязательно
वस्तव्यंvastavyaṃнадо жить; следует пребывать
कर्तव्यं चkartavyaṃ caи должно быть сделано; надлежит исполнить
पितुःpituḥотца; отцовское
वचःvacaḥслово; повеление
अहम् एवaham evaименно я; я сам
निवत्स्यामिnivatsyāmiбуду жить; пребуду
चतुर्दशcaturdaśaчетырнадцать; числом четырнадцать
वनेvaneв лесу; лесу
समाःsamāḥлет; годы
धर्म-आत्माdharma-ātmāправеднодушный; дхармичный
तस्यtasyaего; того
तथ्येनtathyenaистинным; правдивым
भ्रातुःbhrātuḥбрата; своего брата
वाक्येनvākyenaсловом; речью
विस्मितःvismitaḥизумлённый; поражённый
उवाचuvācaсказал; произнёс
रामःrāmaḥРама; Рама же
संप्रेक्ष्यsaṃprekṣyaоглядев; посмотрев на
पौर-जानपदंpaura-jānapadaṃгорожан и жителей страны; городской и сельский
जनम्janamнарод; людей
विक्रीतम्vikrītamпроданное; уступленное
आहितंāhitaṃзаложенное; вверенное
क्रीतंkrītaṃкупленное; приобретённое
यत्yatчто; которое
पित्राpitrāотцом; через отца
जीवताjīvatāпри жизни; живым
ममmamaмоим; для меня
naне; никак не
तत्tatто; это
लोपयितुंlopayituṃнарушить; отменить
शक्यंśakyaṃвозможно; можно
मया वाmayā vāни мной; мной ли
भरतेन वाbharatena vāни Бхаратой; Бхаратой ли
उपधिःupadhiḥподмена; условная замена
naне; никак не
मयाmayāмной; для меня
कार्यःkāryaḥдолжна быть сделана; должна совершаться
वन-वासेvana-vāseв лесном жительстве; в изгнании
जुगुप्सितःjugupsitaḥпорицаемая; постыдная
युक्तम्yuktamправильно; уместно
उक्तम् चuktam caи сказано; произнесено также
कैकेय्याkaikeyyāКайкейи; Кайкейей
पित्राpitrāотцом; через отца
मेmeмоим; для меня
सुकृतंsukṛtaṃхорошо сделано; правильно совершено
कृतम्kṛtamсделано; совершено
जानामिjānāmiзнаю; понимаю
भरतंbharataṃБхарату; царевича Бхарату
क्षान्तंkṣāntaṃтерпеливого; прощающего
गुरु-सत्कार-कारिणम्guru-satkāra-kāriṇamоказывающего почтение старшим; почитающего гуру
सर्वम् एवsarvam evaвсё именно; во всём
अत्रatraздесь; в этом
कल्याणंkalyāṇaṃблаго; добро
सत्य-संधेsatya-saṃdheверном обещанию; истинном в слове
महा-आत्मनिmahā-ātmaniвеликодушном; великой душе
अनेनanenaс этим; этим
धर्म-शीलेनdharma-śīlenaправедного нрава; следующим дхарме
वनात्vanātиз леса; от леса
प्रत्यागतःpratyāgataḥвернувшись; пришедший назад
पुनःpunaḥснова; опять
भ्रात्राbhrātrāс братом; братом
सहsahaвместе; совместно
भविष्यामिbhaviṣyāmiбуду; стану
पृथिव्याःpṛthivyāḥземли; всей земли
पतिःpatiḥвладыкой; господином
उत्तमःuttamaḥлучшим; высшим
वृतःvṛtaḥизбранный; испрошенный
राजाrājāцарь; государь
हिhiведь; поистине
कैकेय्याkaikeyyāКайкейи; Кайкейей
मयाmayāмной; через меня
तत्tatто; это
वचनंvacanaṃслово; повеление
कृतम्kṛtamсделано; исполнено
अनृतात्anṛtātот лжи; от неправды
मोचयmocayaосвободи; избавь
अनेनanenaэтим; таким образом
पितरंpitaraṃотца; родителя
तंtaṃтого; этого
मही-पतिम्mahī-patimвладыку земли; царя
अनुवाद

Бхарата, всё ещё сидя, оглядел со всех сторон горожан и жителей страны и сказал: «Почему вы не наставляете моего благородного старшего брата?» Люди города и области ответили этому великодушному: «Мы знаем Какутстху: Рагхава говорит правильно. И этот высокодостойный стоит в слове отца; поэтому мы не способны прямо отвратить его». Поняв их слова, Рама сказал: «Выслушай это слово друзей, видящих дхарму. Услышав обе стороны, рассмотри всё правильно, о Рагхава. Встань, могучерукий, коснись меня и воды». Тогда Бхарата поднялся, коснулся воды и сказал: «Пусть слушают меня собрания, министры и общины. Я не просил отца о царстве и не наставлял мать. Я признаю Рагхаву, старшего брата, высшим знатоком дхармы. Но если непременно нужно жить в лесу и исполнять слово отца, то я сам проживу четырнадцать лет в лесу». Праведный Рама, поражённый истинным словом брата, оглядел горожан и жителей страны и сказал: «То, что отец при жизни продал, заложил или приобрёл для меня, невозможно отменить ни мне, ни Бхарате. Я не должен совершать постыдную подмену в лесном изгнании. Кайкейи сказала уместное, и отец мой сделал правильно. Я знаю Бхарату терпеливым и почитающим старших; всё здесь благо в этой великодушной душе, верной слову. Вернувшись из леса, я вместе с этим братом праведного нрава снова стану лучшим владыкой земли. Царь был испрошен Кайкейи, и мною это слово исполнено. Этим освободи от лжи отца, владыку земли».

संस्करण

e2b04a9bf596 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से