रामायण
Шурпанакха укоряет Равану3.31.1-10
883 / 2464
रामायण · 3.31.1-10
देवनागरी

ततः शूर्पणखा दीना रावणं लोकरावणम् । अमात्यमध्ये संक्रुद्धा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
प्रमत्तः कामभोगेषु स्वैरवृत्तो निरङ्कुशः । समुत्पन्नं भयं घोरं बोद्धव्यं नावबुध्यसे ॥
सक्तं ग्राम्येषु भोगेषु कामवृत्तं महीपतिम् । लुब्धं न बहु मन्यन्ते श्मशानाग्निम् इव प्रजाः ॥
स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः । स तु वै सह राज्येन तैश् च कार्यैर् विनश्यति ॥
अयुक्तचारं दुर्दर्शम् अस्वाधीनं नराधिपम् । वर्जयन्ति नरा दूरान् नदीपङ्कम् इव द्विपाः ॥
ये न रक्षन्ति विषयम् अस्वाधीना नराधिपः । ते न वृद्ध्या प्रकाशन्ते गिरयः सागरे यथा ॥
आत्मवद्भिर् विगृह्य त्वं देवगन्धर्वदानवैः । अयुक्तचारश् चपलः कथं राजा भविष्यसि ॥
येषां चारश् च कोशश् च नयश् च जयतां वर । अस्वाधीना नरेन्द्राणां प्राकृतैस् ते जनैः समाः ॥
यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान् सर्वान् अर्थान् नराधिपाः । चारेण तस्माद् उच्यन्ते राजानो दीर्घचक्षुषः ॥
अयुक्तचारं मन्ये त्वां प्राकृतैः सचिवैर् वृतम् । स्वजनं च जनस्थानं हतं यो नावबुध्यसे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

tataḥ śūrpaṇakhā dīnā rāvaṇaṃ lokarāvaṇam | amātyamadhye saṃkruddhā paruṣaṃ vākyam abravīt ||
pramattaḥ kāmabhogeṣu svairavṛtto niraṅkuśaḥ | samutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃ boddhavyaṃ nāvabudhyase ||
saktaṃ grāmyeṣu bhogeṣu kāmavṛttaṃ mahīpatim | lubdhaṃ na bahu manyante śmaśānāgnim iva prajāḥ ||
svayaṃ kāryāṇi yaḥ kāle nānutiṣṭhati pārthivaḥ | sa tu vai saha rājyena taiś ca kāryair vinaśyati ||
ayuktacāraṃ durdarśam asvādhīnaṃ narādhipam | varjayanti narā dūrān nadīpaṅkam iva dvipāḥ ||
ye na rakṣanti viṣayam asvādhīnā narādhipaḥ | te na vṛddhyā prakāśante girayaḥ sāgare yathā ||
ātmavadbhir vigṛhya tvaṃ devagandharvadānavaiḥ | ayuktacāraś capalaḥ kathaṃ rājā bhaviṣyasi ||
yeṣāṃ cāraś ca kośaś ca nayaś ca jayatāṃ vara | asvādhīnā narendrāṇāṃ prākṛtais te janaiḥ samāḥ ||
yasmāt paśyanti dūrasthān sarvān arthān narādhipāḥ | cāreṇa tasmād ucyante rājāno dīrghacakṣuṣaḥ ||
ayuktacāraṃ manye tvāṃ prākṛtaiḥ sacivair vṛtam | svajanaṃ ca janasthānaṃ hataṃ yo nāvabudhyase ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
ततः शूर्पणखा दीनाtataḥ śūrpaṇakhā dīnāзатем Шурпанакха жалкая
रावणं लोकरावणम्rāvaṇaṃ lokarāvaṇamРаване, устрашающему мир
अमात्यमध्ये संक्रुद्धाamātyamadhye saṃkruddhāсреди министров разгневанная
परुषं वाक्यम् अब्रवीत्paruṣaṃ vākyam abravītрезкую речь сказала
प्रमत्तः कामभोगेषुpramattaḥ kāmabhogeṣuбеспечный в наслаждениях желания
स्वैरवृत्तो निरङ्कुशःsvairavṛtto niraṅkuśaḥсвоевольный, без удержу
समुत्पन्नं भयं घोरंsamutpannaṃ bhayaṃ ghoraṃвозникшую страшную опасность
बोद्धव्यं नावबुध्यसेboddhavyaṃ nāvabudhyaseдолжную быть понятой, не понимаешь
सक्तं ग्राम्येषु भोगेषुsaktaṃ grāmyeṣu bhogeṣuпривязанного к грубым наслаждениям
कामवृत्तं महीपतिम्kāmavṛttaṃ mahīpatimцаря, движимого желанием
लुब्धं न बहु मन्यन्तेlubdhaṃ na bahu manyanteжадного не ценят высоко
श्मशानाग्निम् इव प्रजाःśmaśānāgnim iva prajāḥподданные, как огонь кладбища
स्वयं कार्याणि यः कालेsvayaṃ kāryāṇi yaḥ kāleкто сам дела вовремя
नानुतिष्ठति पार्थिवःnānutiṣṭhati pārthivaḥне исполняет, царь
स तु वै सह राज्येनsa tu vai saha rājyenaтот же поистине вместе с царством
तैश् च कार्यैर् विनश्यतिtaiś ca kāryair vinaśyatiи с теми делами гибнет
अयुक्तचारं दुर्दर्शम्ayuktacāraṃ durdarśamбез должной разведки, труднодоступного
अस्वाधीनं नराधिपम्asvādhīnaṃ narādhipamне самостоятельного владыку людей
वर्जयन्ति नरा दूरान्varjayanti narā dūrānлюди обходят издалека
नदीपङ्कम् इव द्विपाःnadīpaṅkam iva dvipāḥкак слоны речную грязь
ये न रक्षन्ति विषयम्ye na rakṣanti viṣayamкоторые не охраняют область
अस्वाधीना नराधिपःasvādhīnā narādhipaḥнесамостоятельные владыки людей
ते न वृद्ध्या प्रकाशन्तेte na vṛddhyā prakāśanteони не сияют ростом
गिरयः सागरे यथाgirayaḥ sāgare yathāкак горы в океане
आत्मवद्भिर् विगृह्य त्वंātmavadbhir vigṛhya tvaṃс сильными собой поссорившись ты
देवगन्धर्वदानवैःdevagandharvadānavaiḥс богами, гандхарвами, данавами
अयुक्तचारश् चपलःayuktacāraś capalaḥбез должной разведки и непостоянный
कथं राजा भविष्यसिkathaṃ rājā bhaviṣyasiкак царём будешь
येषां चारश् च कोशश् चyeṣāṃ cāraś ca kośaś caу которых разведка и казна
नयश् च जयतां वरnayaś ca jayatāṃ varaи политика, лучший победителей
अस्वाधीना नरेन्द्राणांasvādhīnā narendrāṇāṃне подвластны царям
प्राकृतैस् ते जनैः समाःprākṛtais te janaiḥ samāḥте равны простым людям
यस्मात् पश्यन्ति दूरस्थान्yasmāt paśyanti dūrasthānпоскольку видят далёкие
सर्वान् अर्थान् नराधिपाःsarvān arthān narādhipāḥвсе дела владыки людей
चारेण तस्माद् उच्यन्तेcāreṇa tasmād ucyanteчерез разведку, поэтому называются
राजानो दीर्घचक्षुषःrājāno dīrghacakṣuṣaḥцари дальнозоркими
अयुक्तचारं मन्ये त्वांayuktacāraṃ manye tvāṃбез должной разведки считаю тебя
प्राकृतैः सचिवैर् वृतम्prākṛtaiḥ sacivair vṛtamпростыми советниками окружённого
स्वजनं च जनस्थानंsvajanaṃ ca janasthānaṃи своих людей, и Джанастхану
हतं यो नावबुध्यसेhataṃ yo nāvabudhyaseубитыми, ты не узнаёшь
अनुवाद

Тогда жалкая Шурпанакха, разгневанная, среди министров сказала Раване, устрашающему мир, резкие слова: «Ты беспечен в наслаждениях желания, своеволен и ничем не сдержан; страшную опасность, которую должен был понять, ты не понимаешь. Подданные не ценят жадного царя, привязанного к грубым наслаждениям и движимого похотью, как не ценят огонь на кладбище. Царь, который сам вовремя не исполняет необходимые дела, погибает вместе с царством и с этими несделанными делами. Люди издалека обходят владыку, у которого нет надёжной разведки, который труднодоступен и не владеет собой, как слоны обходят речную грязь. Несамостоятельные цари, не охраняющие свою область, не прославляются ростом, как горы, погружённые в океан. Ты вступил в вражду с теми, кто владеет собой, с богами, гандхарвами и данавами; как же ты будешь царём, если ты непостоянен и не имеешь должной разведки? О лучший победителей, цари, у которых разведка, казна и политика не подчинены им, равны простым людям. Поскольку владыки людей через разведку видят все дела даже издалека, царей называют дальнозоркими. Я считаю тебя царём без должной разведки, окружённым простыми советниками: ведь ты не знаешь, что твои люди и вся Джанастхана уничтожены».

संस्करण

1e497ddc1887 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से