एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् । अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥
किम् अयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः । कं चार्थम् अभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥
आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः । अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् भक्षितं मधुवानरैः ॥
नैषाम् अकृतकृत्यानाम् ईदृशः स्याद् उपक्रमः । वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥
दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता । न ह्य् अन्यः साधने हेतुः कर्मणो ऽस्य हनूमतः ॥
कार्यसिद्धिर् हनुमति मतिश् च हरिपुंगव । व्यवसायश् च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥
जाम्बवान् यत्र नेता स्याद् अङ्गदस्य बलेश्वरः । हनूमांश् चाप्य् अधिष्ठाता न तस्य गतिर् अन्यथा ॥
अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् हतं मधुवनं किल । विचिन्त्य दक्षिणाम् आशाम् आगतैर् हरिपुंगवैः ॥
आगतैश् च प्रविष्टं तद् यथा मधुवनं हि तैः । धर्षितं च वनं कृत्स्नम् उपयुक्तं च वानरैः । वारिताः सहिताः पालास् तथा जानुभिर् आहताः ॥
एतदर्थम् अयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवाग् इह । नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः । अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥
न चाप्य् अदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ । वनं दात्त वरं दिव्यं धर्षयेयुर् वनौकसः ॥
evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham | apṛcchat taṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
kim ayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ | kaṃ cārtham abhinirdiśya duḥkhito vākyam abravīt ||
evam uktas tu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ | aṅgadapramukhair vīrair bhakṣitaṃ madhuvānaraiḥ ||
naiṣām akṛtakṛtyānām īdṛśaḥ syād upakramaḥ | vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ ||
dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā | na hy anyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo 'sya hanūmataḥ ||
kāryasiddhir hanumati matiś ca haripuṃgava | vyavasāyaś ca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam ||
jāmbavān yatra netā syād aṅgadasya baleśvaraḥ | hanūmāṃś cāpy adhiṣṭhātā na tasya gatir anyathā ||
aṅgadapramukhair vīrair hataṃ madhuvanaṃ kila | vicintya dakṣiṇām āśām āgatair haripuṃgavaiḥ ||
āgataiś ca praviṣṭaṃ tad yathā madhuvanaṃ hi taiḥ | dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnam upayuktaṃ ca vānaraiḥ | vāritāḥ sahitāḥ pālās tathā jānubhir āhatāḥ ||
etadartham ayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāg iha | nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ ||
dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ | abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ ||
na cāpy adṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha | vanaṃ dātta varaṃ divyaṃ dharṣayeyur vanaukasaḥ ||
Когда Сугриве, быку среди ванаров, так сообщали, великомудрый Лакшмана, убийца вражеских героев, спросил его: «О царь, что это за ванара, страж леса, предстал перед тобой? На какую цель он указывает и почему огорчённо сказал речь?» Сугрива, искусный в речи, услышав это от великодушного Лакшманы, ответил ему: «О благородный Лакшмана, герой-капи Дадхимукха сообщает, что ванары-герои во главе с Ангадой съели мёд. У тех, кто не исполнил дела, не было бы такого поступка, как захват этого леса. Дело исполнено ванарами. Богиня увидена, нет сомнения, и никто другой не мог сделать это, кроме Ханумана: ведь нет другого основания для исполнения этого дела, кроме Ханумана. В Ханумане утверждены успех дела, разум, решимость, доблесть и учёность, о лучший хари. Там, где Джамбаван — вождь, Ангада — владыка силы, а Хануман — опора, исход не может быть иным. Мадхувана действительно разрушена героями-хари во главе с Ангадой, вернувшимися после поисков южной стороны. Они пришли и вошли в Мадхувану, весь лес оскорблён и использован ванарами, а собравшиеся стражи были остановлены и поражены коленями. Ради этого сюда пришёл сладкоречивый хари по имени Дадхимукха, прославленный доблестью. О могучерукий Саумитри, знай по истине: Сита увидена, раз все ванары, придя, пьют мёд. О бык среди людей, не увидев Вайдехи, прославленные лесные жители не осмелились бы оскорбить этот божественный лес, данный как дар».
5b4b00e42a75 · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сугрива читает событие глубже Дадхимукхи. Нарушение Мадхуваны становится для него доказательством: ванары не решились бы на это без полного успеха. Он сразу распознаёт роль Ханумана как носителя разума, решимости, силы и знания.