पूर्वं तु द्वारम् आसाद्य नीलो हरिचमूपतिः । अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ॥
अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः । ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ॥
हनूमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः । प्रमाथि प्रघसाभ्यां च वीरैर् अन्यैश् च संगतः ॥
मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत । सह सर्वैर् हरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ॥
वानराणां तु षट्त्रिंशत् कोट्यः प्रख्यातयूथपाः । निपीड्योपनिविष्टाश् च सुग्रीवो यत्र वानरः ॥
शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः । द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ॥
पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सह जाम्बवान् । अदूरान् मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ॥
ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः । गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥
सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः । सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥
दशनागबलाः के चित् के चिद् दशगुणोत्तराः । के चिन् नागसहस्रस्य बभूवुस् तुल्यविक्रमाः ॥
सन्ति चौघा बलाः के चित् के चिच् छतगुणोत्तराः । अप्रमेयबलाश् चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ॥
अद्भुतश् च विचित्रश् च तेषाम् आसीत् समागमः । तत्र वानरसैन्यानां शलभानाम् इवोद्गमः ॥
परिपूर्णम् इवाकाशं संछन्नेव च मेदिनी । लङ्काम् उपनिविष्टैश् च संपतद्भिश् च वानरैः ॥
शतं शतसहस्राणां पृथग् ऋक्षवनौकसाम् । लङ्का द्वाराण्य् उपाजग्मुर् अन्ये योद्धुं समन्ततः ॥
आवृतः स गिरिः सर्वैस् तैः समन्तात् प्लवंगमैः । अयुतानां सहस्रं च पुरीं ताम् अभ्यवर्तत ॥
वानरैर् बलवद्भिश् च बभूव द्रुमपाणिभिः । सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥
राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः । वानरैर् मेघसंकाशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥
महाञ् शब्दो ऽभवत् तत्र बलौघस्याभिवर्ततः । सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ॥
तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा । लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥
रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैर् अपि सुरासुरैः ॥
pūrvaṃ tu dvāram āsādya nīlo haricamūpatiḥ | atiṣṭhat saha maindena dvividena ca vīryavān ||
aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ | ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca ||
hanūmān paścimadvāraṃ rarakṣa balavān kapiḥ | pramāthi praghasābhyāṃ ca vīrair anyaiś ca saṃgataḥ ||
madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata | saha sarvair hariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ ||
vānarāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśat koṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ | nipīḍyopaniviṣṭāś ca sugrīvo yatra vānaraḥ ||
śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ | dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat ||
paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ saha jāmbavān | adūrān madhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ ||
te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ | gṛhītvā drumaśailāgrān hṛṣṭā yuddhāya tasthire ||
sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ | sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ ||
daśanāgabalāḥ ke cit ke cid daśaguṇottarāḥ | ke cin nāgasahasrasya babhūvus tulyavikramāḥ ||
santi caughā balāḥ ke cit ke cic chataguṇottarāḥ | aprameyabalāś cānye tatrāsan hariyūthapāḥ ||
adbhutaś ca vicitraś ca teṣām āsīt samāgamaḥ | tatra vānarasainyānāṃ śalabhānām ivodgamaḥ ||
paripūrṇam ivākāśaṃ saṃchanneva ca medinī | laṅkām upaniviṣṭaiś ca saṃpatadbhiś ca vānaraiḥ ||
śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthag ṛkṣavanaukasām | laṅkā dvārāṇy upājagmur anye yoddhuṃ samantataḥ ||
āvṛtaḥ sa giriḥ sarvais taiḥ samantāt plavaṃgamaiḥ | ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tām abhyavartata ||
vānarair balavadbhiś ca babhūva drumapāṇibhiḥ | sarvataḥ saṃvṛtā laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā ||
rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasābhinipīḍitāḥ | vānarair meghasaṃkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ ||
mahāñ śabdo 'bhavat tatra balaughasyābhivartataḥ | sāgarasyeva bhinnasya yathā syāt salilasvanaḥ ||
tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā | laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā ||
rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī | babhūva durdharṣatarā sarvair api surāsuraiḥ ||
Доблестный Нила, предводитель войска ванар, достиг восточных ворот и встал там вместе с Маиндой и Двивидой. Очень могучий Ангада занял южные ворота вместе с Ришабхой, Гавакшей, Гаджей и Гаваей. Сильный ванар Хануман охранял западные ворота вместе с Праматхи, Прагхасой и другими героями. В среднем отряде сам Сугрива встал со всеми лучшими ванарами, подобными Гаруде и ветру. Там, где находился ванар Сугрива, плотно расположились тридцать шесть коти прославленных предводителей ванарских отрядов. По приказу Рамы Лакшмана вместе с Вибхишаной разместил у каждых ворот по коти ванар. Западнее Рамы, недалеко, в среднем отряде стоял Сугрива вместе с Джамбаваном, сопровождаемый большим войском. Эти тигры среди ванар, клыкастые словно тигры, схватив деревья и горные вершины, радостно встали к битве. Все они были с искривлёнными хвостами, все имели клыки и когти как оружие, все были с необычными пёстрыми телами и грозными лицами. Одни обладали силой десяти слонов, другие были в десять раз сильнее, третьи по доблести равнялись тысяче слонов. Были там и мощные потоки силы, некоторые — в сто раз сильнее, а другие предводители ванар были неизмеримой силы. Их собрание было удивительным и разнообразным; подъём ванарских войск был словно налёт саранчи. Небо казалось наполненным, земля — покрытой осаждавшими Ланку и налетавшими ванарами. Отдельные сотни тысяч медведей и лесных жителей подошли к воротам Ланки, а другие готовились сражаться со всех сторон. Та гора была со всех сторон покрыта прыгунами, и тысяча десятков тысяч подступала к городу. Ланка, хотя труднодоступная даже для ветра, со всех сторон оказалась окружена сильными ванарами с деревьями в руках. Ракшасы, внезапно стеснённые ванарами, подобными облакам и равными Шакре доблестью, пришли в изумление. Там возник великий шум надвигающейся массы войска, словно шум воды разбитого океана. От этого великого звука вся Ланка, со стенами и воротами, с горами, лесами и рощами, поколебалась. А армия, защищённая Рамой, Лакшманой и Сугривой, стала ещё более трудноодолимой даже для всех богов и асуров.
b8f22a3b68cd · प्रकाशित 22 जून 2026, 12:00:00 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Осада Ланки описана как порядок, а не как хаос. Рама распределяет силы так, что энергия ванаров становится служением цели, а не просто стихийной мощью.