विष्णुपुराण
Ṛbhu and Nidāgha: The Second Visit2.16.6-10
482 / 1027
विष्णुपुराण · 2.16.6-10
देवनागरी

नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश् चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वम् अभिज्ञो मतो मम ।
यो ऽयं गजेन्द्रम् उन्मत्तम् अद्रिशृङ्गसमुच्छ्रितम् अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिलोकस् तथेतरः ।
एतौ हि गजराजानौ युगपद् दर्शितौ मम भवता न विशेषेण पृथक्चिह्नोपलक्षणौ ।
तत् कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ज्ञातुम् इच्छाम्य् अहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः ।
गजो यो ऽयम् अधो ब्रह्मन्न् उपर्य् अस्यैव भूपतिः वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज ।

लिप्यंतरण (IAST)

narādhipo 'tra katamaḥ katamaś cetaro janaḥ kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvam abhijño mato mama /
yo 'yaṃ gajendram unmattam adriśṛṅgasamucchritam adhirūḍho narendro 'yaṃ parilokas tathetaraḥ /
etau hi gajarājānau yugapad darśitau mama bhavatā na viśeṣeṇa pṛthakcihnopalakṣaṇau /
tat kathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ jñātum icchāmy ahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ /
gajo yo 'yam adho brahmann upary asyaiva bhūpatiḥ vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
नर-अधिपःnara-adhipaḥвладыка людей
अत्रatraздесь
कतमःkatamaḥкоторый
कतमःkatamaḥкоторый
caи
इतरःitaraḥпрочий
जनःjanaḥнарод
कथ्यताम्kathyatāmда будет сказано
मेmeмне
द्विज-श्रेष्ठdvija-śreṣṭhaо лучший из дваждырождённых
त्वम्tvamты
अभिज्ञःabhijñaḥсведущ
मतःmataḥмнишься
ममmamaмне
यःyaḥкоторый
अयम्ayamэтот
गज-इन्द्रम्gaja-indramна слона-владыку
उन्मत्तम्unmattamбешеного
अद्रि-शृङ्ग-समुच्छ्रितम्adri-śṛṅga-samucchritamвознесённого, как горный пик
अधिरूढःadhirūḍhaḥвзошедший
नर-इन्द्रःnara-indraḥвладыка людей
अयम्ayamэтот
परिलोकःparilokaḥокружающий люд
तथाtathāтакже
इतरःitaraḥпрочий
एतौetauэти двое
हिhiведь
गज-राजानौgaja-rājānauслон и царь
युगपत्yugapatразом
दर्शितौdarśitauпоказаны
ममmamaмне
भवताbhavatāтобою
naне
विशेषेणviśeṣeṇaс различением
पृथक्-चिह्न-उपलक्षणौpṛthak-cihna-upalakṣaṇauс отдельными признаками
तत्tatпотому
कथ्यताम्kathyatāmда будет сказано
महा-भागmahā-bhāgaо преславный
विशेषःviśeṣaḥразличие
भवताbhavatāтобою
अनयोःanayoḥэтих двух
ज्ञातुम्jñātumузнать
इच्छामिicchāmiжелаю
अहम्ahamя
कःkaḥкоторый
अत्रatraздесь
गजःgajaḥслон
कःkaḥкоторый
वाили
नर-अधिपःnara-adhipaḥвладыка людей
गजःgajaḥслон
यःyaḥкоторый
अयम्ayamэтот
अधःadhaḥвнизу
ब्रह्मन्brahmanо брахман
उपरिupariнаверху
अस्यasyaего
एवevaже
भू-पतिःbhū-patiḥвладыка земли
वाह्य-वाहक-संबन्धम्vāhya-vāhaka-saṃbandhamсвязь везомого и везущего
कःkaḥкто
naне
जानातिjānātiзнает
वैvaiведь
द्विजdvijaо брахман
अनुवाद

«Который здесь владыка людей и который прочий народ? Да будет сказано мне, о лучший из дваждырождённых: ты, мнится мне, сведущ».

«Тот, кто взошёл на бешеного слона-владыку, вознесённого, как горный пик, — это владыка людей; а прочий — окружающий люд».

«Этих двоих — слона и царя — ты показал мне разом, не различив их отдельными признаками.

Потому да будет сказано, о преславный, различие меж ними: желаю узнать, который здесь слон и который владыка людей».

«Слон — тот, что внизу, о брахман, а владыка земли — наверху его. Связь везомого и везущего — кто же её не знает, о брахман?»

संस्करण

147a643d18f3 · प्रकाशित 22 अग॰ 2026, 2:54:41 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से