विष्णुपुराण
Indra's Complaint and the Slaying of Naraka5.29.14-22
950 / 1027
विष्णुपुराण · 5.29.14-22
देवनागरी

संचिन्तितम् उपारुह्य गरुडं गगनेचरम् सत्यभामां समारोप्य ययौ प्राग्ज्योतिषं पुरम् ।
आरुह्यैरावतं नागं शक्रो ऽपि त्रिदिशालयम् ततो जगाम मैत्रेय पश्यतां द्वारकौकसाम् ।
प्राग्ज्योतिषपुरस्यासीत् समन्ताच् छतयोजनम् आचिता मौरवैः पाशैः क्षुरान्तैर् भूर् द्विजोत्तम ।
तांश् चिच्छेद हरिः पाशान् क्षिप्त्वा चक्रं सुदर्शनम् ततो मुरुः समुत्तस्थौ तं जघान च केशवः ।
मुरोस् तु तनयान् सप्त सहस्रांस् तांस् ततो हरिः चक्रधाराग्निनिर्दग्धांश् चकार शलभान् इव ।
हत्वा मुरुं हयग्रीवं तथा पञ्चजनं द्विज प्राग्ज्योतिषपुरं धीमांस् त्वरावान् समुपाद्रवत् ।
नरकेणास्य तत्राभून्महासैन्येन संयुगम् । कृष्णस्य यत्र गोविन्दो यत्र गोविन्दो जघ्ने दैत्यान्सहस्रशः ।
शस्त्रास्त्रवर्षं मुञ्चन्तं तं भौमं नरकं बली क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे चक्री दैतेयचक्रहा ।
हते तु नरके भूमिर् गृहीत्वादितिकुण्डले उपतस्थे जगन्नाथं वाक्यं चेदम् अथाब्रवीत् ।

लिप्यंतरण (IAST)

saṃcintitam upāruhya garuḍaṃ gaganecaram satyabhāmāṃ samāropya yayau prāgjyotiṣaṃ puram /
āruhyairāvataṃ nāgaṃ śakro 'pi tridiśālayam tato jagāma maitreya paśyatāṃ dvārakaukasām /
prāgjyotiṣapurasyāsīt samantāc chatayojanam ācitā mauravaiḥ pāśaiḥ kṣurāntair bhūr dvijottama /
tāṃś ciccheda hariḥ pāśān kṣiptvā cakraṃ sudarśanam tato muruḥ samuttasthau taṃ jaghāna ca keśavaḥ /
muros tu tanayān sapta sahasrāṃs tāṃs tato hariḥ cakradhārāgninirdagdhāṃś cakāra śalabhān iva /
hatvā muruṃ hayagrīvaṃ tathā pañcajanaṃ dvija prāgjyotiṣapuraṃ dhīmāṃs tvarāvān samupādravat /
narakeṇāsya tatrābhūnmahāsainyena saṃyugam / kṛṣṇasya yatra govindo yatra govindo jaghne daityānsahasraśaḥ /
śastrāstravarṣaṃ muñcantaṃ taṃ bhaumaṃ narakaṃ balī kṣiptvā cakraṃ dvidhā cakre cakrī daiteyacakrahā /
hate tu narake bhūmir gṛhītvāditikuṇḍale upatasthe jagannāthaṃ vākyaṃ cedam athābravīt /

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
संचिन्तितम्saṃcintitamпризванного мыслью
उपारुह्यupāruhyaвзойдя
गरुडम्garuḍamна Гаруду
गगने-चरम्gagane-caramходящего по небу
सत्यभामाम्satyabhāmāmСатьябхаму
समारोप्यsamāropyaпосадив
ययौyayauотправился
प्राग्ज्योतिषम्prāgjyotiṣamв Прагджьотишу
पुरम्puramгород
आरुह्यāruhyaвзойдя
ऐरावतम्airāvatamна Айравату
नागम्nāgamслона
शक्रःśakraḥШакра
अपिapiже
त्रिदिश-आलयम्tridiśa-ālayamв обитель богов
ततःtataḥзатем
जगामjagāmaотбыл
मैत्रेयmaitreyaо Майтрея
पश्यताम्paśyatāmна глазах
द्वारका-ओकसाम्dvārakā-okasāmжителей Двараки
प्राग्ज्योतिष-पुरस्यprāgjyotiṣa-purasyaгорода Прагджьотиши
आसीत्āsītбыла
समन्तात्samantātвокруг
शत-योजनम्śata-yojanamна сто йоджан
आचिताācitāусеяна
मौरवैःmauravaiḥМуру
पाशैःpāśaiḥпетлями
क्षुर-अन्तैःkṣura-antaiḥс бритвенными остриями
भूःbhūḥземля
द्विज-उत्तमdvija-uttamaо лучший из дваждырождённых
तान्tānте
चिच्छेदcicchedaрассёк
हरिःhariḥХари
पाशान्pāśānпетли
क्षिप्त्वाkṣiptvāметнув
चक्रम्cakramдиск
सुदर्शनम्sudarśanamСударшану
ततःtataḥзатем
मुरुःmuruḥМуру
समुत्तस्थौsamuttasthauвосстал
तम्tamего
जघानjaghānaубил
caи
केशवःkeśavaḥКешава
मुरोःmuroḥМуру
तुtuже
तनयान्tanayānсыновей
सप्तsaptaсемь
सहस्रान्sahasrānтысяч
तान्tānтех
ततःtataḥзатем
हरिःhariḥХари
चक्र-धारा-अग्नि-निर्दग्धान्cakra-dhārā-agni-nirdagdhānсожжёнными огнём лезвия диска
चकारcakāraсотворил
शलभान्śalabhānмотыльками
इवivaсловно
हत्वाhatvāубив
मुरुम्murumМуру
हयग्रीवम्hayagrīvamХаягриву
तथाtathāтакже
पञ्चजनम्pañcajanamПанчаджану
द्विजdvijaо дваждырождённый
प्राग्ज्योतिष-पुरम्prāgjyotiṣa-puramна город Прагджьотишу
धी-मान्dhī-mānразумный
त्वरा-वान्tvarā-vānстремительный
समुपाद्रवत्samupādravatустремился
नरकेणnarakeṇaс Наракою
अस्यasyaу него
तत्रtatraтам
अभूत्abhūtбыл
महा-सैन्येनmahā-sainyenaс великим войском
संयुगःsaṃyugaḥбой
कृष्णस्यkṛṣṇasyaКришны
यत्रyatraгде
गोविन्दःgovindaḥГовинда
जघ्नेjaghneсразил
दैत्यान्daityānдайтьев
सहस्रशःsahasraśaḥтысячами
शस्त्र-अस्त्र-वर्षम्śastra-astra-varṣamдождь оружий и стрел
मुञ्चन्तम्muñcantamмечущего
तम्tamтого
भौमम्bhaumamсына Земли
नरकम्narakamНараку
बलीbalīсильный
क्षिप्त्वाkṣiptvāметнув
चक्रम्cakramдиск
द्विधाdvidhāнадвое
चक्रेcakreсотворил
चक्रीcakrīносящий диск
दैतेय-चक्र-हाdaiteya-cakra-hāсокрушитель круга дайтьев
हतेhateкогда убит
तुtuже
नरकेnarakeНарака
भूमिःbhūmiḥЗемля
गृहीत्वाgṛhītvāвзяв
अदिति-कुण्डलेaditi-kuṇḍaleсерьги Адити
उपतस्थेupatastheпредстала
जगत्-नाथम्jagat-nāthamпред владыкою мира
वाक्यम्vākyamслово
caи
इदम्idamэто
अथathaзатем
अब्रवीत्abravītсказала
अनुवाद

Взойдя на призванного мыслью Гаруду, ходящего по небу, и посадив Сатьябхаму, отправился он в город Прагджьотишу.

А Шакра, взойдя на слона Айравату, отбыл затем в обитель богов, о Майтрея, на глазах жителей Двараки.

Земля вокруг города Прагджьотиши на сто йоджан была усеяна петлями Муру с бритвенными остриями, о лучший из дваждырождённых.

Те петли рассёк Хари, метнув диск Сударшану; затем восстал Муру, и Кешава убил его.

А семь тысяч сыновей Муру Хари затем сотворил сожжёнными огнём лезвия диска, словно мотыльков.

Убив Муру, Хаягриву и Панчаджану, о дваждырождённый, разумный, стремительный, устремился он на город Прагджьотишу.

И был там у него бой с Наракою, с великим войском, где Говинда сразил дайтьев тысячами.

И того сына Земли Нараку, мечущего дождь оружий и стрел, сильный носящий диск, сокрушитель круга дайтьев, метнув диск, сотворил надвое.

Когда же Нарака был убит, Земля, взяв серьги Адити, предстала пред владыкою мира и сказала затем это слово:

संस्करण

979385fd9d9b · प्रकाशित 22 अग॰ 2026, 9:10:47 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से