Харивамша
Назначение владык и вопрос Джанамеджаи о доении ЗемлиHV 4.1-18
21 / 607
Харивамша · HV 4.1-18
Деванагари

अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे ॥
द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस् तथा यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥
अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम् ॥
प्रजापतीनां दक्षं तु मरुताम् अथ वासवम् दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अमितौजसम् ॥
वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च ॥
सर्वभूतपिशाचानाम् गिरीशं शूलपाणिनम् शैलानां हिमवन्तं च नदीनाम् अथ सागरम् ॥
गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुः नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणाम् अथ तक्षकम् ॥
वारणानां च राजानम् ऐरावतम् अथादिशत् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम् ॥
मृगाणाम् अथ शार्दूलं गोवृषं तु गवाम् अपि वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत् ॥
एवं विभज्य राज्यानि क्रमेण स पितामहः दिशां पालान् अथ ततः स्थापयामास भारत ॥
पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
दक्षिणस्यां महात्मानं कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
तथा हिरण्यलोमानं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण परिपाल्यते ॥
राजसूयाभिषिक्तश् च पृथुर् एभिर् नराधिपैः वेददृष्टेन विधिना राजराज्येन राजभिः ॥
ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे ऽमिततेजसि वैवस्वताय मनवे पृथिवीराज्यम् आदिशत् ॥
तस्य विस्तरम् आख्यास्ये मनोर् वैवस्वतस्य ह तवानुकूल्याद् राजेन्द्र यदि शुश्रूषसे ऽनघ महद्द् ह्य् एतद् अधिष्ठानं पुराणे परिनिष्ठितम् ॥

Транслитерация (IAST)

abhiṣicyādhirājye tu pṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame ||
dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat ||
apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam ||
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutām atha vāsavam daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam amitaujasam ||
vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca ||
sarvabhūtapiśācānām girīśaṃ śūlapāṇinam śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnām atha sāgaram ||
gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhuḥ nāgānāṃ vāsukiṃ cakre sarpāṇām atha takṣakam ||
vāraṇānāṃ ca rājānam airāvatam athādiśat uccaiḥśravasam aśvānāṃ garuḍaṃ caiva pakṣiṇām ||
mṛgāṇām atha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavām api vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat ||
evaṃ vibhajya rājyāni krameṇa sa pitāmahaḥ diśāṃ pālān atha tataḥ sthāpayāmāsa bhārata ||
pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ||
dakṣiṇasyāṃ mahātmānaṃ kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ||
paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ||
tathā hiraṇyalomānaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ||
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa paripālyate ||
rājasūyābhiṣiktaś ca pṛthur ebhir narādhipaiḥ vedadṛṣṭena vidhinā rājarājyena rājabhiḥ ||
tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi vaivasvatāya manave pṛthivīrājyam ādiśat ||
tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha tavānukūlyād rājendra yadi śuśrūṣase 'nagha mahadd hy etad adhiṣṭhānaṃ purāṇe pariniṣṭhitam ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अभिषिच्याधिराज्ये तुabhiṣicyādhirājye tuпомазав на верховное царство
पृथुं वैन्यं पितामहःpṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥПритху Вайнью Питамаха
ततः क्रमेण राज्यानिtataḥ krameṇa rājyāniзатем царства по порядку; после этого владычества последовательно
व्यादेष्टुम् उपचक्रमेvyādeṣṭum upacakrameначал распределять; приступил к назначению
द्विजानां वीरुधां चैवdvijānāṃ vīrudhāṃ caivaдваждырождённых и растений
नक्षत्रग्रहयोस् तथाnakṣatragrahayos tathāа также накшатр и планет
यज्ञानां तपसां चैवyajñānāṃ tapasāṃ caivaжертв и аскез; жертвоприношений и подвижничества
सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्somaṃ rājye 'bhyaṣecayatСому помазал на царство; Сому поставил царём
अपां तु वरुणं राज्येapāṃ tu varuṇaṃ rājyeнад водами же Варуну
राज्ञां वैश्रवणं पतिम्rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patimВайшравану владыкой царей
आदित्यानां तथा विष्णुंādityānāṃ tathā viṣṇuṃнад Адитьями — Вишну; для Адитьев также Вишну
वसूनाम् अथ पावकम्vasūnām atha pāvakamа над Васу — Павака; над Васу затем огонь
प्रजापतीनां दक्षं तुprajāpatīnāṃ dakṣaṃ tuнад Праджапати же Дакшу
मरुताम् अथ वासवम्marutām atha vāsavamа над Марутами Васаву
दैत्यानां दानवानां चdaityānāṃ dānavānāṃ caнад дайтьями и данавами; дайтьев и данавов
प्रह्लादम् अमितौजसम्prahlādam amitaujasamПрахладу неизмеримой силы; могучего Прахладу
वैवस्वतं पितॄणां चvaivasvataṃ pitṝṇāṃ caВайвасвату над предками
यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्yamaṃ rājye 'bhyaṣecayatЯму помазал на царство
यक्षाणां राक्षसानां चyakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ caнад якшами и ракшасами; якшей и ракшасов
पार्थिवानां तथैव चpārthivānāṃ tathaiva caи также земных царей; а равно правителей земли
सर्वभूतपिशाचानाम्sarvabhūtapiśācānāmнад всеми существами и пишачами
गिरीशं शूलपाणिनम्girīśaṃ śūlapāṇinamГиришу, держащего копьё
शैलानां हिमवन्तं चśailānāṃ himavantaṃ caнад горами — Химаванта; Химаванта над горами
नदीनाम् अथ सागरम्nadīnām atha sāgaramа над реками — океан; над реками затем море
गन्धर्वाणाम् अधिपतिंgandharvāṇām adhipatiṃвладыкой гандхарвов
चक्रे चित्ररथं प्रभुःcakre citrarathaṃ prabhuḥвладыка сделал Читраратху
नागानां वासुकिं चक्रेnāgānāṃ vāsukiṃ cakreнад нагами поставил Васуки; Васуки сделал владыкой нагов
सर्पाणाम् अथ तक्षकम्sarpāṇām atha takṣakamа над змеями — Такшаку; затем Такшаку над змеями
वारणानां च राजानम्vāraṇānāṃ ca rājānamи царём слонов
ऐरावतम् अथादिशत्airāvatam athādiśatзатем назначил Айравату
उच्चैःश्रवसम् अश्वानांuccaiḥśravasam aśvānāṃУччайхшраваса над конями; Уччайхшраваса для лошадей
गरुडं चैव पक्षिणाम्garuḍaṃ caiva pakṣiṇāmи Гаруду над птицами; именно Гаруду для крылатых
मृगाणाम् अथ शार्दूलंmṛgāṇām atha śārdūlaṃнад зверями затем тигра
गोवृषं तु गवाम् अपिgovṛṣaṃ tu gavām apiа над коровами быка
वनस्पतीनां राजानंvanaspatīnāṃ rājānaṃцарём деревьев; владыкой лесных растений
प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत्plakṣam evābhyaṣecayatименно плакшу помазал; поставил плакшу царём
एवं विभज्य राज्यानिevaṃ vibhajya rājyāniтак разделив царства
क्रमेण स पितामहःkrameṇa sa pitāmahaḥпо порядку тот Питамаха
दिशां पालान् अथ ततःdiśāṃ pālān atha tataḥзатем хранителей сторон света; после этого стражей направлений
स्थापयामास भारतsthāpayāmāsa bhārataустановил, о Бхарата; поставил, потомок Бхараты
पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तुpūrvasyāṃ diśi putraṃ tuв восточной стороне сына
वैराजस्य प्रजापतेःvairājasya prajāpateḥПраджапати Вайраджи
दिशापालं सुधन्वानंdiśāpālaṃ sudhanvānaṃСудханвана хранителем стороны; стражем направления Судханвана
राजानं सो ऽभ्यषेचयत्rājānaṃ so 'bhyaṣecayatего помазал царём; он поставил царём
दक्षिणस्यां महात्मानंdakṣiṇasyāṃ mahātmānaṃв южной — великодушного
कर्दमस्य प्रजापतेःkardamasya prajāpateḥПраджапати Кардамы
पुत्रं शङ्खपदं नामputraṃ śaṅkhapadaṃ nāmaсына по имени Шанкхапада; своего сына Шанкхападу
राजानं सो ऽभ्यषेचयत्rājānaṃ so 'bhyaṣecayatего помазал царём; он поставил царём
पश्चिमस्यां दिशि तथाpaścimasyāṃ diśi tathāв западной стороне также
रजसः पुत्रमच्युतम्rajasaḥ putramacyutamнепоколебимого сына Раджаса
केतुमन्तं महात्मानंketumantaṃ mahātmānaṃвеликодушного Кетуманта; Кетуманта великой души
राजानं सो ऽभ्यषेचयत्rājānaṃ so 'bhyaṣecayatего помазал царём; он поставил царём
तथा हिरण्यलोमानंtathā hiraṇyalomānaṃтакже Хираньяломана
पर्जन्यस्य प्रजापतेःparjanyasya prajāpateḥсына Праджапати Парджаньи
उदीच्यां दिशि दुर्धर्षंudīcyāṃ diśi durdharṣaṃв северной стороне неприступного; на севере неодолимого
राजानं सो ऽभ्यषेचयत्rājānaṃ so 'bhyaṣecayatего помазал царём; он поставил царём
तैर् इयं पृथिवी सर्वाtair iyaṃ pṛthivī sarvāими вся эта земля
सप्तद्वीपा सपत्तनाsaptadvīpā sapattanāс семью островами и городами
यथाप्रदेशम् अद्यापिyathāpradeśam adyāpiпо областям и доныне; согласно месту и сегодня
धर्मेण परिपाल्यतेdharmeṇa paripālyateохраняется по дхарме; управляется праведно
राजसूयाभिषिक्तश् चrājasūyābhiṣiktaś caи помазанный раджасуей
पृथुर् एभिर् नराधिपैःpṛthur ebhir narādhipaiḥПритху этими владыками людей
वेददृष्टेन विधिनाvedadṛṣṭena vidhināпо правилу, виденному Ведой; ведическим установлением
राजराज्येन राजभिःrājarājyena rājabhiḥцарским царством царями; владычеством царей
ततो मन्वन्तरे ऽतीतेtato manvantare 'tīteзатем, когда манвантара прошла
चाक्षुषे ऽमिततेजसिcākṣuṣe 'mitatejasiЧакшуша безмерной силы
वैवस्वताय मनवेvaivasvatāya manaveВайвасвате Ману; Ману, сыну Вивасвана
पृथिवीराज्यम् आदिशत्pṛthivīrājyam ādiśatпоручил царство земли; назначил владычество над землёй
तस्य विस्तरम् आख्यास्येtasya vistaram ākhyāsyeего подробность расскажу
मनोर् वैवस्वतस्य हmanor vaivasvatasya haМану Вайвасваты
तवानुकूल्याद् राजेन्द्रtavānukūlyād rājendraиз расположения к тебе, царь царей
यदि शुश्रूषसे ऽनघyadi śuśrūṣase 'naghaесли хочешь слушать, безгрешный
महद्द् ह्य् एतद् अधिष्ठानंmahadd hy etad adhiṣṭhānaṃведь это великое основание; это великое установление
पुराणे परिनिष्ठितम्purāṇe pariniṣṭhitamутверждённое в древнем предании; закреплённое в пуране
Литературный перевод

Вайшампаяна сказал: «Помазав Притху Вайнью на верховное царство, Питамаха затем начал по порядку распределять владычества. Над дваждырождёнными, растениями, накшатрами, планетами, жертвами и аскезами он помазал Сому. Над водами он поставил Варуну, над царями — Вайшравану, над Адитьями — Вишну, над Васу — Павака. Над Праджапати он поставил Дакшу, над Марутами — Васаву, над дайтьями и данавами — Прахладу неизмеримой силы. Над предками он помазал Вайвасвату Яму; над якшами, ракшасами и также земными царями — их владык. Над всеми существами и пишачами он поставил Гиришу, держащего копьё; над горами — Химаванта, над реками — океан. Владыкой гандхарвов он сделал Читраратху, над нагами поставил Васуки, над змеями — Такшаку. Царём слонов он назначил Айравату, над конями — Уччайхшраваса, над птицами — Гаруду. Над зверями он поставил тигра, над коровами — быка, а царём деревьев помазал плакшу. Так разделив царства, Питамаха затем, о Бхарата, установил хранителей сторон света. В восточной стороне он помазал царём Судханвана, сына Праджапати Вайраджи; в южной — великодушного Шанкхападу, сына Праджапати Кардамы; в западной — непоколебимого Кетуманта, сына Раджаса; в северной — неприступного Хираньяломана, сына Праджапати Парджаньи. Ими вся эта земля с семью островами и городами по своим областям и доныне охраняется по дхарме. Притху, помазанный раджасуей этими владыками людей, правит по ведическому установлению и царскому порядку. Затем, когда прошла безмерно сияющая Чакшуша-манвантара, он поручил земное царство Вайвасвате Ману. Если ты, безгрешный царь царей, хочешь слушать, я из расположения к тебе подробно расскажу об этом Вайвасвата Ману: велико это основание, утверждённое в древнем предании».

Версия

8da573b92a55 · опубликовано 22 июн. 2026 г., 03:30:31 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами