नरा नरैः समाजग्मुर् वारणा वरवारणैः ॥
रथाश् च रथिभिः सार्धं हयाश् च हयसादिभिः ॥
द्वंद्वान्य् आसन् महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगे ॥
विस्मापनान्य् अचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्य् उत्तमानि च ॥
अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणः ॥
अन्योन्यं समरे जघ्नुर् योधव्रतम् अनुष्ठिताः ॥
न हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथं चन ॥
मुहूर्तम् एव तद् युद्धम् आसीन् मधुरदर्शनम् ॥
तत उन्मत्तवद् राजन् निर्मर्यादम् अवर्तत ॥
रथी नागं समासाद्य विचरन् रणमूर्धनि ॥
प्रेषयाम् आस कालाय शरैः संनतपर्वभिः ॥
नागा हयान् समासाद्य विक्षिपन्तो बहून् अथ ॥
द्रावयाम् आसुर् अत्युग्रास् तत्र तत्र तदा तदा ॥
विद्राव्य च बहून् अश्वान् नागा राजन् बलोत्कटाः ॥
विषाणैश् चापरे जघ्नुर् ममृदुश् चापरे भृशम् ॥
साश्वारोहांश् च तुरगान् विषाणैर् बिभिदू रणे ॥
अपरांश् चिक्षिपुर् वेगात् प्रगृह्यातिबलास् तथा ॥
पादातैर् आहता नागा विवरेषु समन्ततः ॥
चक्रुर् आर्तस्वरं घोरं व्यद्रवन्त दिशो दश ॥
पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महामृधे ॥
उत्सृज्याभरणं तूर्णम् अवप्लुत्य रणाजिरे ॥
निमित्तं मन्यमानास् तु परिणम्य महागजाः ॥
जगृहुर् बिभिदुश् चैव चित्राण्य् आभरणानि च ॥
प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरे ॥
निगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः ॥
निगृह्य च गदाः के चित् पार्श्वस्थैर् भृशदारुणैः ॥
रथाश्वसादिभिस् तत्र संभिन्ना न्यपतन् भुवि ॥
सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाः ॥
भूमाव् अमृद्नन् वेगेन सवर्माणं पताकिनम् ॥
रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिष ॥
व्याक्षिपन् सहसा तत्र घोररूपे महामृधे ॥
नाराचैर् निहतश् चापि निपपात महागजः ॥
पर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले ॥
योधा योधान् समासाद्य मुष्टिभिर् व्यहनन् युधि ॥
केशेष्व् अन्योन्यम् आक्षिप्य चिच्छिदुर् बिभिदुः सह ॥
उद्यम्य च भुजाव् अन्यो निक्षिप्य च महीतले ॥
पदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतो व्यहनच् छिरः ॥
मृतम् अन्यो महाराज पद्भ्यां ताडितवांस् तदा ॥
जीवतश् च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत् ॥
मुष्टियुद्धं महच् चासीद् योधानां तत्र भारत ॥
तथा केशग्रहश् चोग्रो बाहुयुद्धं च केवलम् ॥
समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस् तथापरः ॥
जहार समरे प्राणान् नानाशस्त्रैर् अनेकधा ॥
संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च संकुले ॥
कबन्धान्य् उत्थितानि स्म शतशो ऽथ सहस्रशः ॥
लोहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि च ॥
महारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे ॥
एवम् एतन् महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम् ॥
उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज् जगत् ॥
नैव स्वे न परे राजन् विज्ञायन्ते शरातुराः ॥
योद्धव्यम् इति युध्यन्ते राजानो जयगृद्धिनः ॥
स्वान् स्वे जघ्नुर् महाराज परांश् चैव समागतान् ॥
उभयोः सेनयोर् वीरैर् व्याकुलं समपद्यत ॥
रथैर् भग्नैर् महाराज वारणैश् च निपातितैः ॥
हयैश् च पतितैस् तत्र नरैश् च विनिपातितैः ॥
अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥
क्षणेनासीन् महाराज क्षतजौघप्रवर्तिनी ॥
पाञ्चालान् अवधीत् कर्णस् त्रिगर्तांश् च धनंजयः ॥
भीमसेनः कुरून् राजन् हस्त्यनीकं च सर्वशः ॥
एवम् एष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः ॥
अपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्योर् विपुलं जयम् ॥
narā naraiḥ samājagmur vāraṇā varavāraṇaiḥ ||
rathāś ca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāś ca hayasādibhiḥ ||
dvaṃdvāny āsan mahārāja prekṣaṇīyāni saṃyuge ||
vismāpanāny acintyāni śastravanty uttamāni ca ||
ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ ||
anyonyaṃ samare jaghnur yodhavratam anuṣṭhitāḥ ||
na hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathaṃ cana ||
muhūrtam eva tad yuddham āsīn madhuradarśanam ||
tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata ||
rathī nāgaṃ samāsādya vicaran raṇamūrdhani ||
preṣayām āsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
nāgā hayān samāsādya vikṣipanto bahūn atha ||
drāvayām āsur atyugrās tatra tatra tadā tadā ||
vidrāvya ca bahūn aśvān nāgā rājan balotkaṭāḥ ||
viṣāṇaiś cāpare jaghnur mamṛduś cāpare bhṛśam ||
sāśvārohāṃś ca turagān viṣāṇair bibhidū raṇe ||
aparāṃś cikṣipur vegāt pragṛhyātibalās tathā ||
pādātair āhatā nāgā vivareṣu samantataḥ ||
cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ vyadravanta diśo daśa ||
padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāmṛdhe ||
utsṛjyābharaṇaṃ tūrṇam avaplutya raṇājire ||
nimittaṃ manyamānās tu pariṇamya mahāgajāḥ ||
jagṛhur bibhiduś caiva citrāṇy ābharaṇāni ca ||
pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāpare ||
nigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ ||
nigṛhya ca gadāḥ ke cit pārśvasthair bhṛśadāruṇaiḥ ||
rathāśvasādibhis tatra saṃbhinnā nyapatan bhuvi ||
sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥ ||
bhūmāv amṛdnan vegena savarmāṇaṃ patākinam ||
rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣa ||
vyākṣipan sahasā tatra ghorarūpe mahāmṛdhe ||
nārācair nihataś cāpi nipapāta mahāgajaḥ ||
parvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale ||
yodhā yodhān samāsādya muṣṭibhir vyahanan yudhi ||
keśeṣv anyonyam ākṣipya cicchidur bibhiduḥ saha ||
udyamya ca bhujāv anyo nikṣipya ca mahītale ||
padā coraḥ samākramya sphurato vyahanac chiraḥ ||
mṛtam anyo mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃs tadā ||
jīvataś ca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat ||
muṣṭiyuddhaṃ mahac cāsīd yodhānāṃ tatra bhārata ||
tathā keśagrahaś cogro bāhuyuddhaṃ ca kevalam ||
samāsaktasya cānyena avijñātas tathāparaḥ ||
jahāra samare prāṇān nānāśastrair anekadhā ||
saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṃkule ||
kabandhāny utthitāni sma śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
lohitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni ca ||
mahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire ||
evam etan mahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulam ||
unmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayaj jagat ||
naiva sve na pare rājan vijñāyante śarāturāḥ ||
yoddhavyam iti yudhyante rājāno jayagṛddhinaḥ ||
svān sve jaghnur mahārāja parāṃś caiva samāgatān ||
ubhayoḥ senayor vīrair vyākulaṃ samapadyata ||
rathair bhagnair mahārāja vāraṇaiś ca nipātitaiḥ ||
hayaiś ca patitais tatra naraiś ca vinipātitaiḥ ||
agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā ||
kṣaṇenāsīn mahārāja kṣatajaughapravartinī ||
pāñcālān avadhīt karṇas trigartāṃś ca dhanaṃjayaḥ ||
bhīmasenaḥ kurūn rājan hastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ ||
evam eṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ ||
aparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyor vipulaṃ jayam ||
Люди сходились с людьми, слоны — с лучшими слонами, колесницы с колесничими, а кони с конниками. В сражении возникали поединки, достойные взгляда, удивительные, непостижимые и полные превосходного оружия. Стремительные воины, желая убить друг друга, сражались; исполняя воинский обет, они поражали друг друга в бою и никогда не вели его со спины. Лишь некоторое время эта битва была прекрасна для взгляда; затем, о царь, она стала безумной и лишённой границ. Колесничий, встретив слона в самой гуще боя, посылал его к Кале изогнутыми стрелами. Очень страшные слоны, настигнув коней, разбрасывали многих и там и сям обращали их в бегство. Мощные слоны, разогнав множество коней, одних били бивнями, других жестоко топтали, коней со всадниками пробивали бивнями, а иных, схватив, с великой силой бросали. Поражённые пехотинцами во все уязвимые места, слоны издавали страшные стоны и разбегались в десять сторон. Пешие в великой битве внезапно бросали украшения и соскальзывали на поле; великие слоны, принимая это за знак, поворачивали, хватали и пробивали пёстрые украшения. Другие слоны, схваченные за лицевые пластины, лбы и обмотки бивней прасами, томарами и шакти, падали на землю, разбитые стоящими рядом страшными колесницами, конями и всадниками. Иные великие слоны вместе с колесницей и всадником давили на земле бронированных, со стягами; схватив колесницу за дышло, слоны внезапно швыряли её в этой страшной великой битве. Великий слон, поражённый нарачами, падал на землю, как вершина горы, разбитая ваджрой. Воины, сходясь с воинами, били друг друга кулаками; хватая друг друга за волосы, рубили и кололи. Один, подняв руки врага и бросив его на землю, наступал ногой на грудь и разбивал голову бьющегося; другой топтал ногами мёртвого, а иной вонзал оружие в тело живого. Среди воинов, о Бхарата, была великая кулачная схватка, страшное хватание за волосы и чистая рукопашная. Пока один сцеплялся с другим, третий, незамеченный, разными оружиями и многими способами забирал жизнь в бою. Когда воины сцепились и смятение продолжалось, сотнями и тысячами поднимались обезглавленные туловища. Орошённые кровью оружие и доспехи сияли, словно одежды, окрашенные ярко-красной краской. Так эта страшная, чрезвычайно смешанная великая битва, подобная безумной сцене, наполняла мир звуком. Измученные стрелами не различали ни своих, ни чужих, о царь; цари, жадные до победы, сражались только потому, что «надо сражаться». Свои били своих, о великий царь, и также встреченных врагов; среди героев обеих армий возникло полное смешение. Разбитые колесницы, поваленные слоны, павшие кони и убитые люди мгновенно сделали землю непроходимой, грязной от мяса и крови, текущей потоками ран. Карна убивал Панчалов, Дхананджая — тригартов, Бхимасена — Куру и весь слоновий строй. Так во второй половине дня произошла эта гибель двух войск, Куру и Пандавов, жаждавших великой победы».
8a1fbf0f2bd8 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 08:45:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Финал главы намеренно теряет ясные границы сторон: свои убивают своих, тела поднимаются без голов, оружие и броня сияют от крови. Это уже не героический порядок, а распад порядка в самой войне.