Махабхарата
Царь и плоды четырёх ашрамов12.66.1-11
10249 / 15823
Махабхарата · 12.66.1-11
Деванагари

युधिष्ठिर उवाच
श्रुता मे कथिताः पूर्वैश् चत्वारो मानवाश्रमाः ॥
व्याख्यानम् एषाम् आचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥
भीष्म उवाच
विदिताः सर्व एवेह धर्मास् तव युधिष्ठिर ॥
यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥
यत् तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर ॥
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन् निबोध नराधिप ॥
सर्वाण्य् एतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ ॥
साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥
अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर ॥
समेक्षिणश् च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत् ॥
वेत्त्य् आदानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा ॥
यथोक्तवृत्तेर् वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत् ॥
ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर ॥
समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥
आह्निकं भूतयज्ञांश् च पितृयज्ञांश् च मानुषान् ॥
कुर्वतः पार्थ विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत् ॥
पालनात् सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् ॥
दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत् ॥
वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् ॥
तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥
अजिह्मम् अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत ॥
सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥

Транслитерация (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
śrutā me kathitāḥ pūrvaiś catvāro mānavāśramāḥ ||
vyākhyānam eṣām ācakṣva pṛcchato me pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
viditāḥ sarva eveha dharmās tava yudhiṣṭhira ||
yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṃmatāḥ ||
yat tu liṅgāntaragataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira ||
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tan nibodha narādhipa ||
sarvāṇy etāni kaunteya vidyante manujarṣabha ||
sādhvācārapravṛttānāṃ cāturāśramyakarmaṇām ||
akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira ||
samekṣiṇaś ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet ||
vetty ādānavisargaṃ yo nigrahānugrahau tathā ||
yathoktavṛtter vīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet ||
jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira ||
samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet ||
āhnikaṃ bhūtayajñāṃś ca pitṛyajñāṃś ca mānuṣān ||
kurvataḥ pārtha vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet ||
pālanāt sarvabhūtānāṃ svarāṣṭraparipālanāt ||
dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet ||
vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācāryapūjanam ||
tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet ||
ajihmam aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata ||
sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
श्रुताः मे कथिताः पूर्वैःśrutāḥ me kathitāḥ pūrvaiḥуслышаны мной, рассказанные древними; изложенные прежними
चत्वारः मानव आश्रमाःcatvāraḥ mānava āśramāḥчетыре человеческих ашрама; четыре уклада
व्याख्यानम् एषाम् आचक्ष्वvyākhyānam eṣām ācakṣvaобъяснение их изложи; расскажи
पृच्छतः मे पितामहpṛcchataḥ me pitāmahaмне спрашивающему, праотец; мою просьбу
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
विदिताः सर्वे एव इहviditāḥ sarve eva ihaизвестны все именно здесь; все ведомы
धर्माः तव युधिष्ठिरdharmāḥ tava yudhiṣṭhiraдхармы тебе, Юдхиштхира; твои обязанности
यथा मम महा बाहोyathā mama mahā bāhoкак мне, о сильнорукий; как и мне
विदिताः साधु संमताःviditāḥ sādhu saṃmatāḥизвестны, добрыми одобренные; признанные праведными
यत् तु लिङ्ग अन्तर गतम्yat tu liṅga antara gatamчто же ушло в иной знак; под другим обликом
पृच्छसे माम् युधिष्ठिरpṛcchase mām yudhiṣṭhiraты спрашиваешь меня, Юдхиштхира; об этом
धर्मम् धर्म भृताम् श्रेष्ठdharmam dharma bhṛtām śreṣṭhaдхарму, лучший держатель дхармы; царь
तत् निबोध नर अधिपtat nibodha nara adhipaэто узнай, владыка людей; выслушай
सर्वाणि एतानि कौन्तेयsarvāṇi etāni kaunteyaвсё это, Каунтея; все эти
विद्यन्ते मनुज ऋषभvidyante manuja ṛṣabhaсуществуют, бык среди людей; имеются
साधु आचार प्रवृत्तानाम्sādhu ācāra pravṛttānāmу тех, кто следует доброму поведению; праведному обычаю
चातुराश्रम्य कर्मणाम्cāturāśramya karmaṇāmдел четырёх ашрамов; обязанностей
अकाम द्वेष युक्तस्यakāma dveṣa yuktasyaсоединённого с отсутствием страсти и ненависти; беспристрастного
दण्ड नीत्या युधिष्ठिरdaṇḍa nītyā yudhiṣṭhiraчерез данданити, Юдхиштхира; царское наказание
समेक्षिणः च भूतेषुsamekṣiṇaḥ ca bhūteṣuи равно смотрящего на существ; равного ко всем
भैक्ष आश्रम पदम् भवेत्bhaikṣa āśrama padam bhavetбыло бы положение нищенского ашрама; плод отречения
वेत्ति आदान विसर्गम् यःvetti ādāna visargam yaḥкто знает взятие и отдачу; сбор и раздачу
निग्रह अनुग्रहौ तथाnigraha anugrahau tathāнаказание и милость также; удержание и поддержку
यथा उक्त वृत्तेः वीरस्यyathā ukta vṛtteḥ vīrasyaдля героя, живущего как сказано; по правилу
क्षेम आश्रम पदम् भवेत्kṣema āśrama padam bhavetбыло бы положение безопасного ашрама; мирного уклада
ज्ञाति संबन्धि मित्राणिjñāti saṃbandhi mitrāṇiродичей, родственников и друзей; близких
व्यापन्नानि युधिष्ठिरvyāpannāni yudhiṣṭhiraпопавших в беду, Юдхиштхира; несчастных
समभ्युद्धरमाणस्यsamabhyuddharamāṇasyaдля полностью поднимающего; спасающего
दीक्षा आश्रम पदम् भवेत्dīkṣā āśrama padam bhavetбыло бы положение ашрама посвящения; обетный плод
आह्निकम् भूत यज्ञान् चāhnikam bhūta yajñān caежедневные обряды и жертвы существам; бхута-яджни
पितृ यज्ञान् च मानुषान्pitṛ yajñān ca mānuṣānжертвы предкам и человеческие; гостеприимство
कुर्वतः पार्थ विपुलान्kurvataḥ pārtha vipulānсовершающего обширно, Партха; щедро
वन्य आश्रम पदम् भवेत्vanya āśrama padam bhavetбыло бы положение лесного ашрама; плод ванапрастхи
पालनात् सर्व भूतानाम्pālanāt sarva bhūtānāmот защиты всех существ; всего живого
स्व राष्ट्र परिपालनात्sva rāṣṭra paripālanātот охраны своего царства; своей страны
दीक्षा बहु विधा राज्ञःdīkṣā bahu vidhā rājñaḥмногообразное посвящение царя; обеты правителя
वन्य आश्रम पदम् भवेत्vanya āśrama padam bhavetбыло бы положением лесного ашрама; ванапрастхи
वेद अध्ययन नित्यत्वम्veda adhyayana nityatvamпостоянство изучения Веды; ежедневное учение
क्षमा अथ आचार्य पूजनम्kṣamā atha ācārya pūjanamтерпение и почитание ачарьи; учителя
तथा उपाध्याय शुश्रूषाtathā upādhyāya śuśrūṣāтакже служение наставнику; почтение учителю
ब्रह्म आश्रम पदम् भवेत्brahma āśrama padam bhavetбыло бы положением ашрама Брахмана; брахмачарьи
अजिह्मम् अशठम् मार्गम्ajihmam aśaṭham mārgamпрямой, не лживый путь; честный путь
सेवमानस्य भारतsevamānasya bhārataдля идущего им, Бхарата; следующего
सर्वदा सर्व भूतेषुsarvadā sarva bhūteṣuвсегда ко всем существам; во всём живом
ब्रह्म आश्रम पदम् भवेत्brahma āśrama padam bhavetбыло бы положением ашрама Брахмана; брахмачарьи
Литературный перевод

Юдхиштхира сказал: «Я слышал о четырёх человеческих ашрамах, как их излагали древние. Праотец, объясни их мне, раз я спрашиваю». Бхишма сказал: «Юдхиштхира, тебе известны все дхармы, как и мне, о сильнорукий, известны дхармы, одобренные добрыми. Но ты спрашиваешь о дхарме, которая проявляется под иными признаками; выслушай это, лучший из держателей дхармы, владыка людей. Каунтея, все эти плоды дел четырёх ашрамов есть у тех, кто действует в добром поведении. У царя, свободного от страсти и ненависти, применяющего данданити и равно смотрящего на существа, возникает положение нищенского ашрама. Для героя, который живёт как предписано, знает взятие и отдачу, наказание и милость, возникает положение мирного ашрама. Для того, кто поднимает родичей, родственников и друзей, попавших в беду, возникает положение ашрама посвящения. Для того, кто щедро совершает ежедневные обряды, жертвы существам, предкам и людям, возникает положение лесного ашрама. От защиты всех существ и охраны своего царства многообразное посвящение царя становится положением лесного ашрама. Постоянное изучение Веды, терпение, почитание ачарьи и служение наставнику дают положение ашрама Брахмана. Для того, кто всегда идёт прямым и нелживым путём по отношению ко всем существам, Бхарата, возникает положение ашрама Брахмана».

Версия

3e3793a9ba3c · опубликовано 20 июн. 2026 г., 18:16:15 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами