Махабхарата
Признаки победы и мера царя12.103.1-13
10409 / 15823
Махабхарата · 12.103.1-13
Деванагари

युधिष्ठिर उवाच
जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ॥
पृतनायाः प्रशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम् ॥
भीष्म उवाच
जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ ॥
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥
दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचोदिते ॥
तद् विद्वांसो ऽनुपश्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश् च तद्विदः ॥
मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्य् अहितान्य् अपि ॥
उदीर्णमनसो योधा वाहनानि च भारत ॥
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्यां जयं वदेत् ॥
अन्व् एनां वायवो वान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ॥
अनुप्लवन्ते मेघाश् च तथादित्यस्य रश्मयः ॥
गोमायवश् चानुलोमा वडा गृध्राश् च सर्वशः ॥
आचरेयुर् यदा सेनां तदा सिद्धिर् अनुत्तमा ॥
प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः ॥
पुण्या गन्धाश् चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
गम्भीरशब्दाश् च महास्वनाश् च; शङ्खाश् च भेर्यश् च नदन्ति यत्र ॥
युयुत्सवश् चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश् च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च ॥
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिम् आहुर्; ये त्व् अग्रतस् ते प्रतिषेधयन्ति ॥
मङ्गल्यशब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश् च चाषाः ॥
हृष्टा योधाः सत्त्ववन्तो भवन्ति; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥
शस्त्रैः पत्रैः कवचैः केतुभिश् च; सुभानुभिर् मुखवर्णैश् च यूनाम् ॥
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस् ते ऽभिभवन्ति शत्रून् ॥
शुश्रूषवश् चानभिमानिनश् च; परस्परं सौहृदम् आस्थिताश् च ॥
येषां योधाः शौचम् अनुष्ठिताश् च; जयस्यैतद् भाविनो रूपम् आहुः ॥

Транслитерация (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha ||
pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum ||
bhīṣma uvāca
jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha ||
pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ ||
daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite ||
tad vidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā ||
prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃś ca tadvidaḥ ||
maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api ||
udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata ||
yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet ||
anv enāṃ vāyavo vānti tathaivendradhanūṃṣi ca ||
anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ ||
gomāyavaś cānulomā vaḍā gṛdhrāś ca sarvaśaḥ ||
ācareyur yadā senāṃ tadā siddhir anuttamā ||
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ ||
puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra ||
yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataś ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca ||
jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti ||
maṅgalyaśabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ ||
hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||
śastraiḥ patraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām ||
bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te 'bhibhavanti śatrūn ||
śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṃ sauhṛdam āsthitāś ca ||
yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
जैत्र्याः वा कानि रूपाणिjaitryāḥ vā kāni rūpāṇiкакие признаки победоносной; каковы облики победной
भवन्ति पुरुष ऋषभbhavanti puruṣa ṛṣabhaбывают, лучший из людей; о бык мужей
पृतनायाः प्रशस्तानिpṛtanāyāḥ praśastāniу войска похвальные; одобряемые для армии
तानि इह इच्छामि वेदितुम्tāni iha icchāmi veditumих здесь хочу узнать; желаю понять
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
जैत्र्याः वा यानि रूपाणिjaitryāḥ vā yāni rūpāṇiкакие признаки победоносной; облики победной
भवन्ति पुरुष ऋषभbhavanti puruṣa ṛṣabhaбывают, лучший из людей; о бык мужей
पृतनायाः प्रशस्तानिpṛtanāyāḥ praśastāniу войска похвальные; одобряемые для армии
तानि वक्ष्यामि सर्वशःtāni vakṣyāmi sarvaśaḥих скажу полностью; изложу все
दैवम् पूर्वम् विकुरुतेdaivam pūrvam vikuruteбожественное сначала меняется; судьба прежде проявляется
मानुषे काल चोदितेmānuṣe kāla coditeв человеческом, временем побуждённом; при наступлении срока
तत् विद्वांसः अनुपश्यन्तिtat vidvāṃsaḥ anupaśyantiэто мудрые видят; знатоки наблюдают
ज्ञान दीर्घेण चक्षुषाjñāna dīrgheṇa cakṣuṣāдлинным оком знания; далёким видением
प्रायश्चित्त विधिम् च अत्रprāyaścitta vidhim ca atraи правило искупления здесь; обряд очищения
जप होमान् च तत् विदःjapa homān ca tat vidaḥи джапы с хомами знатоки; мантры и огни
मङ्गलानि च कुर्वन्तःmaṅgalāni ca kurvantaḥи благоприятные обряды совершая; знаки счастья
शमयन्ति अहितानि अपिśamayanti ahitāni apiуспокаивают даже неблагоприятное; умиротворяют вредное
उदीर्ण मनसः योधाःudīrṇa manasaḥ yodhāḥвоины с поднятым духом; воодушевлённые
वाहनानि च भारतvāhanāni ca bhārataи средства передвижения, о Бхарата; кони и слоны
यस्याम् भवन्ति सेनायाम्yasyām bhavanti senāyāmв каком войске бывают; у какой армии
ध्रुवम् तस्याम् जयम् वदेत्dhruvam tasyām jayam vadetнесомненно у него победу говорят; предсказывают
अनु एनाम् वायवः वान्तिanu enām vāyavaḥ vāntiза ним ветры дуют; попутно веют
तथा एव इन्द्र धनूंषि चtathā eva indra dhanūṃṣi caи также радуги; луки Индры
अनुप्लवन्ते मेघाः चanuplavante meghāḥ caи облака следуют; плывут вслед
तथा आदित्यस्य रश्मयःtathā ādityasya raśmayaḥтакже лучи солнца; солнечные лучи
गोमायवः च अनुलोमाःgomāyavaḥ ca anulomāḥи шакалы благоприятно по направлению; не против хода
वडाः गृध्राः च सर्वशःvaḍāḥ gṛdhrāḥ ca sarvaśaḥи птицы, и грифы повсюду; падальщики
आचरेयुः यदा सेनाम्ācareyuḥ yadā senāmкогда обходят войско; ведут себя вокруг армии
तदा सिद्धिः अनुत्तमाtadā siddhiḥ anuttamāтогда успех непревзойдённый; высшее достижение
प्रसन्न भाः पावकःprasanna bhāḥ pāvakaḥогонь с ясным сиянием; пламя светлое
ऊर्ध्व रश्मिःūrdhva raśmiḥс лучами вверх; вверх направленный
प्रदक्षिण आवर्त शिखःpradakṣiṇa āvarta śikhaḥс пламенем, вращающимся направо; благоприятным завитком
विधूमःvidhūmaḥбез дыма; недымный
पुण्याः गन्धाः च आहुतीनाम्puṇyāḥ gandhāḥ ca āhutīnāmи святые запахи приношений; благие ароматы
प्रवान्तिpravāntiвеют; распространяются
जयस्य एतत् भाविनः रूपम्jayasya etat bhāvinaḥ rūpamэто образ будущей победы; признак грядущей победы
आहुःāhuḥговорят; называют
गम्भीर शब्दाः चgambhīra śabdāḥ caи глубокозвучные; низкого звука
महा स्वनाः चmahā svanāḥ caи громкогласные; великого звука
शङ्खाः च भेर्यः चśaṅkhāḥ ca bheryaḥ caраковины и литавры; боевые трубы
नदन्ति यत्रnadanti yatraгде звучат; гремят
युयुत्सवः च अप्रतीपाःyuyutsavaḥ ca apratīpāḥи желающие сражаться не противятся; не отступают
भवन्तिbhavantiстановятся; бывают
जयस्य एतत् भाविनः रूपम्jayasya etat bhāvinaḥ rūpamэто образ будущей победы; признак грядущей победы
आहुःāhuḥговорят; называют
इष्टाः मृगाःiṣṭāḥ mṛgāḥблагоприятные звери; желанные животные
पृष्ठतः वामतः चpṛṣṭhataḥ vāmataḥ caсзади и слева; позади и по левую руку
संप्रस्थितानाम् चsaṃprasthitānām caдля выступающих; отправившихся
गमिष्यताम् चgamiṣyatām caи собирающихся идти; идущих
जिघांसताम् दक्षिणाःjighāṃsatām dakṣiṇāḥдля желающих убить справа; поражающих врага
सिद्धिम् आहुःsiddhim āhuḥуспех говорят; предвещают
ये तु अग्रतःye tu agrataḥа те, что впереди; перед лицом
ते प्रतिषेधयन्तिte pratiṣedhayantiони препятствуют; останавливают
मङ्गल्य शब्दाः शकुनाःmaṅgalya śabdāḥ śakunāḥсчастливозвучные птицы; благие знаки
वदन्तिvadantiкричат; говорят
हंसाः क्रौञ्चाःhaṃsāḥ krauñcāḥгуси и журавли; водные птицы
शतपत्राः च चाषाःśatapatrāḥ ca cāṣāḥи шатапатры, и чаши; птицы
हृष्टाः योधाःhṛṣṭāḥ yodhāḥрадостные воины; воодушевлённые
सत्त्व वन्तः भवन्तिsattva vantaḥ bhavantiстановятся сильными духом; мужественными
जयस्य एतत् भाविनः रूपम्jayasya etat bhāvinaḥ rūpamэто образ будущей победы; признак грядущей победы
आहुःāhuḥговорят; называют
शस्त्रैः पत्रैः कवचैःśastraiḥ patraiḥ kavacaiḥоружиями, доспехами, панцирями; защитой
केतुभिः चketubhiḥ caи знамёнами; стягами
सुभानुभिः मुख वर्णैः चsubhānubhiḥ mukha varṇaiḥ caи прекрасным блеском лиц; сияющим цветом
यूनाम्yūnāmюношей; молодых воинов
भ्राजिष्मतीbhrājiṣmatīсияющая; блистающая
दुष्प्रतिप्रेक्षणीयाduṣpratiprekṣaṇīyāтрудная для взгляда; невыносимая для взора
येषाम् चमूःyeṣām camūḥчьё войско; армия которых
ते अभिभवन्ति शत्रून्te abhibhavanti śatrūnони одолевают врагов; побеждают
शुश्रूषवः चśuśrūṣavaḥ caи послушные; готовые служить
अनभिमानिनः चanabhimāninaḥ caи без гордыни; не самомнящие
परस्परम् सौहृदम् आस्थिताः चparasparam sauhṛdam āsthitāḥ caи взаимную дружбу принявшие; единодушные
येषाम् योधाःyeṣām yodhāḥчьи воины; у кого бойцы
शौचम् अनुष्ठिताः चśaucam anuṣṭhitāḥ caи чистоту соблюдают; держат чистоту
जयस्य एतत् भाविनः रूपम्jayasya etat bhāvinaḥ rūpamэто образ будущей победы; признак грядущей победы
आहुःāhuḥговорят; называют
Литературный перевод

Юдхиштхира спросил: «Лучший из людей, я хочу узнать, какие признаки у победоносного войска считаются похвальными». Бхишма ответил: «Лучший из людей, я полностью расскажу тебе о признаках победоносного войска. Когда приходит время для человеческих действий, сначала проявляется божественный знак; мудрые видят это далёким оком знания. Знатоки, совершая искупления, джапу, хому и благоприятные обряды, успокаивают даже неблагоприятные признаки. Если в каком войске воины и животные воодушевлены, у такого войска можно уверенно предсказывать победу. Когда ветры, радуги, облака и солнечные лучи следуют за ним, а шакалы, птицы и грифы ведут себя благоприятно вокруг войска, тогда успех непревзойдён. Ясное пламя, поднимающее лучи вверх, с завитком направо и без дыма, и святые запахи жертвенных приношений называют признаком будущей победы. Глубокий и великий звук раковин и литавр, а также воины, желающие сражаться и не противящиеся бою, — это тоже признак грядущей победы. Благоприятные звери сзади и слева хороши для выступающих, а справа — для тех, кто идёт поражать врага; те же, кто появляются впереди, препятствуют. Счастливые крики птиц, радостные и мужественные воины, блистающее и трудное для взгляда войско с оружием, доспехами, панцирями, знамёнами и сияющими лицами юношей — всё это признаки победы. Там, где воины послушны, лишены гордыни, держатся взаимной дружбы и соблюдают чистоту, говорят о признаке будущей победы».

Версия

f9bb7ab1f214 · опубликовано 20 июн. 2026 г., 20:21:46 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами