इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ॥
सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनर् अष्टमम् ॥
चक्षुर् आलोचनायैव संशयं कुरुते मनः ॥
बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ॥
समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत् ॥
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ॥
एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवाङ्मूर्ध्नश् च पश्यति ॥
एतस्मिन्न् एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर् उत्तमा ॥
गुणान् नेनीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि ॥
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate ||
saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ punar aṣṭamam ||
cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ ||
buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate ||
rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ ||
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet ||
yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati ||
evam evendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati ||
yad ūrdhvaṃ pādatalayor avāṅmūrdhnaś ca paśyati ||
etasminn eva kṛtye vai vartate buddhir uttamā ||
guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api ||
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ ||
«У человека пять чувств; шестым называется ум, седьмой называют буддхи, а восьмым — кшетраджню. Глаз служит видению, ум создаёт сомнение, буддхи — решение, а кшетраджня называется свидетелем. Раджас, тамас и саттва — три гуны, имеющие свои источники; они одинаково присутствуют во всех существах и распознаются по своим признакам. Как черепаха распростирает и втягивает члены, так буддхи, создав совокупность чувств, сдерживает её. Всё, что она видит выше подошв и ниже головы, относится к её действию. Именно буддхи направляет гуны и чувства, включая ум как шестой; если нет буддхи, откуда быть гунам?»
af26263028a5 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 04:07:09 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Кшетраджня назван свидетелем, а буддхи — управляющим принципом телесного опыта. Чувства действуют не сами по себе: их движение и распознавание гун зависят от буддхи.