संप्रक्षालनकाले ऽतिक्रान्ते चतुर्थे युगसहस्रान्ते ॥
अव्यक्ते सर्वभूतप्रलये स्थावरजङ्गमे ॥
ज्योतिर्धरणिवायुरहिते ऽन्धे तमसि जलैकार्णवे लोके ॥
तम इत्य् एवाभिभूते ऽसंज्ञके ऽद्वितीये प्रतिष्ठिते ॥
नैव रात्र्यां न दिवसे न सति नासति न व्यक्ते नाव्यक्ते व्यवस्थिते ॥
एतस्याम् अवस्थायां नारायणगुणाश्रयाद् अक्षयाद् अजराद् अनिन्द्रियाद् अग्राह्याद् असंभवात् सत्याद् अहिंस्राल् ललामाद् विविधप्रवृत्तिविशेषात् ॥
अक्षयाद् अजरामराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः पुरुषः प्रादुर्भूतो हरिर् अव्ययः ॥
निदर्शनम् अपि ह्य् अत्र भवति ॥
नासीद् अहो न रात्रिर् आसीत् ॥
न सद् आसीन् नासद् आसीत् ॥
तम एव पुरस्ताद् अभवद् विश्वरूपम् ॥
सा विश्वस्य जननीत्य् एवम् अस्यार्थो ऽनुभाष्यते ॥
तस्येदानीं तमःसंभवस्य पुरुषस्य पद्मयोनेर् ब्रह्मणः प्रादुर्भावे स पुरुषः प्रजाः सिसृक्षमाणो नेत्राभ्याम् अग्नीषोमौ ससर्ज ॥
ततो भूतसर्गे प्रवृत्ते प्रजाक्रमवशाद् ब्रह्मक्षत्रम् उपातिष्ठत् ॥
यः सोमस् तद् ब्रह्म यद् ब्रह्म ते ब्राह्मणाः ॥
यो ऽग्निस् तत् क्षत्रं क्षत्राद् ब्रह्म बलवत्तरम् ॥
कस्माद् इति लोकप्रत्यक्षगुणम् एतत् तद् यथा ॥
ब्राह्मणेभ्यः परं भूतं नोत्पन्नपूर्वम् ॥
दीप्यमाने ऽग्नौ जुहोतीति कृत्वा ब्रवीमि ॥
भूतसर्गः कृतो ब्रह्मणा भूतानि च प्रतिष्ठाप्य त्रैलोक्यं धार्यत इति ॥
मन्त्रवादो ऽपि हि भवति ॥
त्वम् अग्ने यज्ञानां होता विश्वेषाम् ॥
हितो देवेभिर् मानुषे जने इति ॥
निदर्शनं चात्र भवति ॥
विश्वेषाम् अग्ने यज्ञानां होतेति ॥
हितो देवैर् मानुषैर् जगत इति ॥
अग्निर् हि यज्ञानां होता कर्ता ॥
स चाग्निर् ब्रह्म ॥
न ह्य् ऋते मन्त्राद् धवनम् अस्ति ॥
न विना पुरुषं तपः संभवति ॥
हविर् मन्त्राणां संपूजा विद्यते देवमनुष्याणाम् अनेन त्वं होतेति नियुक्तः ॥
ये च मानुषा होत्राधिकारास् ते च ॥
ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर् द्विजात्योः ॥
तस्माद् ब्राह्मणा ह्य् अग्निभूता यज्ञान् उद्वहन्ति ॥
यज्ञा देवांस् तर्पयन्ति देवाः पृथिवीं भावयन्ति ॥
शतपथे हि ब्राह्मणं भवति ॥
अग्नौ समिद्धे स जुहोति यो विद्वान् ब्राह्मणमुखे दानाहुतिं जुहोति ॥
एवम् अप्य् अग्निभूता ब्राह्मणा विद्वांसो ऽग्निं भावयन्ति ॥
अग्निर् विष्णुः सर्वभूतान्य् अनुप्रविश्य प्राणान् धारयति ॥
अपि चात्र सनत्कुमारगीताः श्लोका भवन्ति ॥
saṃprakṣālanakāle 'tikrānte caturthe yugasahasrānte ||
avyakte sarvabhūtapralaye sthāvarajaṅgame ||
jyotirdharaṇivāyurahite 'ndhe tamasi jalaikārṇave loke ||
tama ity evābhibhūte 'saṃjñake 'dvitīye pratiṣṭhite ||
naiva rātryāṃ na divase na sati nāsati na vyakte nāvyakte vyavasthite ||
etasyām avasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayād akṣayād ajarād anindriyād agrāhyād asaṃbhavāt satyād ahiṃsrāl lalāmād vividhapravṛttiviśeṣāt ||
akṣayād ajarāmarād amūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāt tamasaḥ puruṣaḥ prādurbhūto harir avyayaḥ ||
nidarśanam api hy atra bhavati ||
nāsīd aho na rātrir āsīt ||
na sad āsīn nāsad āsīt ||
tama eva purastād abhavad viśvarūpam ||
sā viśvasya jananīty evam asyārtho 'nubhāṣyate ||
tasyedānīṃ tamaḥsaṃbhavasya puruṣasya padmayoner brahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyām agnīṣomau sasarja ||
tato bhūtasarge pravṛtte prajākramavaśād brahmakṣatram upātiṣṭhat ||
yaḥ somas tad brahma yad brahma te brāhmaṇāḥ ||
yo 'gnis tat kṣatraṃ kṣatrād brahma balavattaram ||
kasmād iti lokapratyakṣaguṇam etat tad yathā ||
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvam ||
dīpyamāne 'gnau juhotīti kṛtvā bravīmi ||
bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti ||
mantravādo 'pi hi bhavati ||
tvam agne yajñānāṃ hotā viśveṣām ||
hito devebhir mānuṣe jane iti ||
nidarśanaṃ cātra bhavati ||
viśveṣām agne yajñānāṃ hoteti ||
hito devair mānuṣair jagata iti ||
agnir hi yajñānāṃ hotā kartā ||
sa cāgnir brahma ||
na hy ṛte mantrād dhavanam asti ||
na vinā puruṣaṃ tapaḥ saṃbhavati ||
havir mantrāṇāṃ saṃpūjā vidyate devamanuṣyāṇām anena tvaṃ hoteti niyuktaḥ ||
ye ca mānuṣā hotrādhikārās te ca ||
brāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayor dvijātyoḥ ||
tasmād brāhmaṇā hy agnibhūtā yajñān udvahanti ||
yajñā devāṃs tarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti ||
śatapathe hi brāhmaṇaṃ bhavati ||
agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhe dānāhutiṃ juhoti ||
evam apy agnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso 'gniṃ bhāvayanti ||
agnir viṣṇuḥ sarvabhūtāny anupraviśya prāṇān dhārayati ||
api cātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti ||
«Когда минуло время космического очищения, в конце четвёртой тысячи юг, когда всё движущееся и неподвижное растворилось в непроявленном, когда мир был лишён света, земли и ветра, погружён в слепую тьму и единый океан вод, когда он был охвачен только тьмой, без признаков и без второго, не установившийся ни как ночь, ни как день, ни как сущее, ни как не-сущее, ни как проявленное, ни как непроявленное, в этом состоянии из опоры качеств Нараяны — нетленного, нестареющего, внечувственного, непостижимого, нерождённого, истинного, ненасильственного, превосходного, источника многообразной деятельности, бессмертного, бестелесного, всепроникающего, всесоздателя и вечной первотемени — проявился неизменный Пуруша Хари. Здесь приводится свидетельство: не было дня, не было ночи, не было сущего и не-сущего; одна тьма была прежде как вселенская форма, и она называется матерью вселенной. Когда тот Пуруша, возникший из тьмы и связанный с лотосным лоном Брахмы, явился и пожелал создать существ, он из двух глаз создал Агни и Сому. Когда началось творение существ, по порядку потомства возникли брахма и кшатра: Сома есть брахма, брахма — это брахманы; Агни есть кшатра, но брахма сильнее кшатры. Это видно и в мире: выше брахманов прежде не возникало ничего. В пылающий огонь возливают жертву, и поэтому говорится, что Брахма создал существа, установил их и поддержал три мира. Мантра также говорит: “Ты, Агни, хотар всех жертв, поставленный богами среди людей”. Агни — хотар и деятель жертв, и этот Агни есть брахма. Без мантры нет призывания, без Пуруши не возникает тапас; через жертвенный дар почитаются мантры богов и людей, и Агни назначен хотаром. Человеческие права хотара относятся к брахману: проведение жертвы предписано брахману, не кшатрию и не вайшье. Поэтому брахманы, ставшие огнём, несут жертвы; жертвы насыщают богов, а боги питают землю. В Шатапатхе сказано: мудрый возливает дар как ахути в уста брахмана, словно в разожжённый огонь. Так мудрые брахманы, ставшие огнём, питают огонь; Агни-Вишну, войдя во все существа, поддерживает их дыхания. И здесь приводятся стихи, спетые Санаткумарой».
47e7791254a7 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 11:09:11 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Космогония главы связывает Нараяну, Пурушу, Агни, Сому, брахманов и жертву в одну цепь. Агни не просто физический огонь: он становится принципом жертвенного посредничества, а брахманы названы его земным носителем.