तस्यां द्वैधीभूतायां ब्रह्मवध्यायां भयाद् इन्द्रो देवराज्यं परित्यज्य अप्सु संभवां शीतलां मानससरोगतां नलिनीं प्रपेदे ॥
तत्र चैश्वर्ययोगाद् अणुमात्रो भूत्वा बिसग्रन्थिं प्रविवेश ॥
अथ ब्रह्मवध्याभयप्रनष्टे त्रैलोक्यनाथे शचीपतौ जगद् अनीश्वरं बभूव ॥
देवान् रजस् तमश् चाविवेश ॥
मन्त्रा न प्रावर्तन्त महर्षीणाम् ॥
रक्षांसि प्रादुरभवन् ॥
ब्रह्म चोत्सादनं जगाम ॥
अनिन्द्राश् चाबला लोकाः सुप्रधृष्या बभूवुः ॥
अथ देवा ऋषयश् चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वे ऽभिषिषिचुः ॥
नहुषः पञ्चभिः शतैर् ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस् त्रिविष्टपं पालयां बभूव ॥
अथ लोकाः प्रकृतिम् आपेदिरे स्वस्थाश् च बभूवुः ॥
अथोवाच नहुषः ॥
सर्वं मां शक्रोपभुक्तम् उपस्थितम् ऋते शचीम् इति ॥
स एवम् उक्त्वा शचीसमीपम् अगमद् उवाच चैनाम् ॥
सुभगे ऽहम् इन्द्रो देवानां भजस्व माम् इति ॥
तं शची प्रत्युवाच ॥
प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश् च ॥
नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुम् इति ॥
ताम् अथोवाच नहुषः ॥
ऐन्द्रं पदम् अध्यास्यते मया ॥
अहम् इन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश् चित् त्वम् इन्द्रभुक्तेति ॥
सा तम् उवाच ॥
अस्ति मम किं चिद् व्रतम् अपर्यवसितम् ॥
तस्यावभृथे त्वाम् उपगमिष्यामि कैश् चिद् एवाहोभिर् इति ॥
स शच्यैवम् अभिहितो नहुषो जगाम ॥
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिम् उपागच्छत् ॥
स च ताम् अभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिर् उवाच ॥
अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदाम् उपश्रुतिम् आह्वय ॥
सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥
साथ महानियमम् आस्थिता देवीं वरदाम् उपश्रुतिं मन्त्रैर् आह्वयत् ॥
सोपश्रुतिः शचीसमीपम् अगात् ॥
उवाच चैनाम् इयम् अस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता ॥
किं ते प्रियं करवाणीति ॥
तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्य् अर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति ॥
सैनां मानसं सरो ऽनयत् ॥
तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतम् अदर्शयत् ॥
ताम् इन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव ॥
अहो मम महद् दुःखम् इदम् अद्योपगतम् ॥
नष्टं हि माम् इयम् अन्विष्योपागमद् दुःखार्तेति ॥
ताम् इन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति ॥
सा तम् उवाच ॥
नहुषो माम् आह्वयति ॥
कालश् चास्य मया कृत इति ॥
ताम् इन्द्र उवाच ॥
गच्छ ॥
नहुषस् त्वया वाच्यो ऽपूर्वेण माम् ऋषियुक्तेन यानेन त्वम् अधिरूढ उद्वहस्व ॥
इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्य् अधिरूढानि मया ॥
त्वम् अन्येनोपयातुम् अर्हसीति ॥
सैवम् उक्ता हृष्टा जगाम ॥
इन्द्रो ऽपि बिसग्रन्थिम् एवाविवेश भूयः ॥
अथेन्द्राणीम् अभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति ॥
तं शच्य् अब्रवीच् छक्रेण यथोक्तम् ॥
स महर्षियुक्तं वाहनम् अधिरूढः शचीसमीपम् उपागच्छत् ॥
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिर् अगस्त्यो महर्षीन् विक्रियमाणांस् तान् नहुषेणापश्यत् ॥
पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत ॥
ततः स नहुषम् अब्रवीद् अकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् ॥
सर्पो भव यावद् भूमिर् गिरयश् च तिष्ठेयुस् तावद् इति ॥
स महर्षिवाक्यसमकालम् एव तस्माद् यानाद् अवापतत् ॥
अथानिन्द्रं पुनस् त्रैलोक्यम् अभवत् ॥
ततो देवा ऋषयश् च भगवन्तं विष्णुं शरणम् इन्द्रार्थे ऽभिजग्मुः ॥
ऊचुश् चैनं भगवन्न् इन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुम् अर्हसीति ॥
ततः स वरदस् तान् अब्रवीद् अश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रो ऽभियजतु ॥
ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥
ततो देवा ऋषयश् चेन्द्रं नापश्यन् यदा तदा शचीम् ऊचुर् गच्छ सुभगे इन्द्रम् आनयस्वेति ॥
सा पुनस् तत् सरः समभ्यगच्छत् ॥
इन्द्रश् च तस्मात् सरसः समुत्थाय बृहस्पतिम् अभिजगाम ॥
बृहस्पतिश् चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत् ॥
ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यम् अश्वम् उत्सृज्य वाहनं तम् एव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयाम् आस ॥
ततः स देवराड् देवैर् ऋषिभिः स्तूयमानस् त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव ॥
ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् ॥
एवम् इन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः ॥
tasyāṃ dvaidhībhūtāyāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayād indro devarājyaṃ parityajya apsu saṃbhavāṃ śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ prapede ||
tatra caiśvaryayogād aṇumātro bhūtvā bisagranthiṃ praviveśa ||
atha brahmavadhyābhayapranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagad anīśvaraṃ babhūva ||
devān rajas tamaś cāviveśa ||
mantrā na prāvartanta maharṣīṇām ||
rakṣāṃsi prādurabhavan ||
brahma cotsādanaṃ jagāma ||
anindrāś cābalā lokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ ||
atha devā ṛṣayaś cāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājatve 'bhiṣiṣicuḥ ||
nahuṣaḥ pañcabhiḥ śatair jyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharais triviṣṭapaṃ pālayāṃ babhūva ||
atha lokāḥ prakṛtim āpedire svasthāś ca babhūvuḥ ||
athovāca nahuṣaḥ ||
sarvaṃ māṃ śakropabhuktam upasthitam ṛte śacīm iti ||
sa evam uktvā śacīsamīpam agamad uvāca cainām ||
subhage 'ham indro devānāṃ bhajasva mām iti ||
taṃ śacī pratyuvāca ||
prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaś ca ||
nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartum iti ||
tām athovāca nahuṣaḥ ||
aindraṃ padam adhyāsyate mayā ||
aham indrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaś cit tvam indrabhukteti ||
sā tam uvāca ||
asti mama kiṃ cid vratam aparyavasitam ||
tasyāvabhṛthe tvām upagamiṣyāmi kaiś cid evāhobhir iti ||
sa śacyaivam abhihito nahuṣo jagāma ||
atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasā nahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatim upāgacchat ||
sa ca tām abhigatāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatir uvāca ||
anenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadām upaśrutim āhvaya ||
sā tavendraṃ darśayiṣyatīti ||
sātha mahāniyamam āsthitā devīṃ varadām upaśrutiṃ mantrair āhvayat ||
sopaśrutiḥ śacīsamīpam agāt ||
uvāca cainām iyam asmi tvayopahūtopasthitā ||
kiṃ te priyaṃ karavāṇīti ||
tāṃ mūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavaty arhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā matā ceti ||
saināṃ mānasaṃ saro 'nayat ||
tatrendraṃ bisagranthigatam adarśayat ||
tām indraḥ patnīṃ kṛśāṃ glānāṃ ca dṛṣṭvā cintayāṃ babhūva ||
aho mama mahad duḥkham idam adyopagatam ||
naṣṭaṃ hi mām iyam anviṣyopāgamad duḥkhārteti ||
tām indra uvāca kathaṃ vartayasīti ||
sā tam uvāca ||
nahuṣo mām āhvayati ||
kālaś cāsya mayā kṛta iti ||
tām indra uvāca ||
gaccha ||
nahuṣas tvayā vācyo 'pūrveṇa mām ṛṣiyuktena yānena tvam adhirūḍha udvahasva ||
indrasya hi mahānti vāhanāni manasaḥ priyāṇy adhirūḍhāni mayā ||
tvam anyenopayātum arhasīti ||
saivam uktā hṛṣṭā jagāma ||
indro 'pi bisagranthim evāviveśa bhūyaḥ ||
athendrāṇīm abhyāgatāṃ dṛṣṭvovāca nahuṣaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti ||
taṃ śacy abravīc chakreṇa yathoktam ||
sa maharṣiyuktaṃ vāhanam adhirūḍhaḥ śacīsamīpam upāgacchat ||
atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayonir agastyo maharṣīn vikriyamāṇāṃs tān nahuṣeṇāpaśyat ||
padbhyāṃ ca tenāspṛśyata ||
tataḥ sa nahuṣam abravīd akāryapravṛtta pāpa patasva mahīm ||
sarpo bhava yāvad bhūmir girayaś ca tiṣṭheyus tāvad iti ||
sa maharṣivākyasamakālam eva tasmād yānād avāpatat ||
athānindraṃ punas trailokyam abhavat ||
tato devā ṛṣayaś ca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇam indrārthe 'bhijagmuḥ ||
ūcuś cainaṃ bhagavann indraṃ brahmavadhyābhibhūtaṃ trātum arhasīti ||
tataḥ sa varadas tān abravīd aśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro 'bhiyajatu ||
tataḥ svaṃ sthānaṃ prāpsyatīti ||
tato devā ṛṣayaś cendraṃ nāpaśyan yadā tadā śacīm ūcur gaccha subhage indram ānayasveti ||
sā punas tat saraḥ samabhyagacchat ||
indraś ca tasmāt sarasaḥ samutthāya bṛhaspatim abhijagāma ||
bṛhaspatiś cāśvamedhaṃ mahākratuṃ śakrāyāharat ||
tataḥ kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam aśvam utsṛjya vāhanaṃ tam eva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svasthānaṃ prāpayām āsa ||
tataḥ sa devarāḍ devair ṛṣibhiḥ stūyamānas triviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva ||
brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vanitāgnivanaspatigoṣu vyabhajat ||
evam indro brahmatejaḥprabhāvopabṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svasthānaṃ prāpitaḥ ||
После убийства Вишварупы грех брахмоубийства разделился, и Индра, испугавшись, оставил царство богов и скрылся в прохладной лотосине озера Манаса; силой своего владычества он стал крошечным и вошёл в узел лотосового стебля. Когда супруг Шачи, владыка трёх миров, исчез из страха перед брахмоубийством, мир стал без владыки: в богов вошли раджас и тамас, мантры махарши перестали действовать, появились ракшасы, брахма пришла в упадок, а миры без Индры стали слабыми и уязвимыми. Тогда боги и риши помазали на царство богов Нахушу, сына Аюса. Нахуша, сияя пятью сотнями светил на лбу и отнимая всякое сияние, стал охранять Тривиштапу, и миры вернулись к норме. Но затем он сказал: «Всё, чем наслаждался Шакра, доступно мне, кроме Шачи», пришёл к ней и потребовал её. Шачи ответила, что он по природе любит дхарму и рождён в лунном роду, поэтому не должен посягать на чужую жену. Нахуша возразил, что занял место Индры и потому берёт его царскую драгоценность. Тогда Шачи попросила срок до завершения обета, а сама, измученная горем и страхом, пришла к Брихаспати. Брихаспати велел ей призвать богиню Упашрути, и та привела её к озеру Манаса, где показала Индру в узле лотоса. Индра увидел исхудавшую жену и понял её страдание. Узнав, что Нахуша зовёт её, он велел ей попросить Нахушу явиться на небывалом средстве, запряжённом риши. Нахуша взошёл на носилки, которые несли махарши, и направился к Шачи. Кувшинорождённый Агастья увидел, как Нахуша мучит риши, и был задет его ногами; тогда он проклял Нахушу: «Грешник, приступивший к недолжному, падай на землю и будь змеёй, пока стоят земля и горы». В тот же миг Нахуша упал с носилок. Трёхмирье снова осталось без Индры, и боги с риши пришли к Вишну как прибежищу, прося спасти Индру, одолённого брахмоубийством. Вишну сказал, что Шакра должен совершить вайшнавскую ашвамедху и тогда вернётся на своё место. Шачи снова привела Индру; Брихаспати устроил для Шакры великий обряд ашвамедхи, отпустил чистого жертвенного коня и тем же средством вернул Индру, владыку Марутов, на его место. Восхваляемый богами и риши, Индра стал очищенным в Тривиштапе и разделил грех брахмоубийства между женщинами, огнём, деревьями и коровами. Так Индра, укреплённый могуществом брахманского сияния, убил врага и был возвращён на своё место».
6a5380cb0205 · опубликовано 21 июн. 2026 г., 11:09:11 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Даже царство богов рушится, когда нарушен брахманский порядок. Нахуша получает власть, но падает из-за гордости и оскорбления риши; Индра возвращается не силой, а через Вишну, Брихаспати и вайшнавскую жертву.