इंद्र उवाच
अन्योपि योर्थी मे प्राप्तः समे प्रियतरः सदा । भवानत्रविशेषेण विचारं मा कृथाः क्वचित्
बृहत्त्रपा मे देवेंद्र यद्भूमेस्तु पदत्रयम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण प्रार्थितं तु त्वया विभो
दास्ये ग्रामवरानस्य भवतस्तु त्रिविष्टपम् । अश्वान्गजान्भूमिधनं स्त्रियश्चोद्धृतचूचुकाः
ताः स्त्रियो वसुधां चैतां वामनस्य प्रतिग्रहम्
प्रतिदास्यामि देवेन्द्र प्रसादः क्रियतां हि मे एतावदुक्ते वचने तदाबाष्कलिना नृप
पुरोधास्तूशनाः प्राह दानवेंद्रं तदा वचः । भवान्राजा दानवेंद्र ऐश्वर्येष्टविधौ स्थितः
युक्तायुक्तं न जानासि देयं कस्य मया क्वचित् । मंत्रिभिः सुसमालोच्य युक्तायुक्तं परीक्ष्य च
प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यत्वं जित्वा देवान्सवासवान् । वाक्यस्यास्यावसाने च भवान्प्राप्स्यति बंधनम्
य एष वामनो राजन्विष्णुरेव सनातनः । नास्य वै भवता देयं पिता ते घातितः स्वयम्
अयं ते पितृहा प्राप्तो मातृहा बंधुघातकः । वंशोच्छेदकरस्तुभ्यं भूतश्चैव भविष्यति
न चैष धर्मं जानाति शक्रादीनां हिते रतः । मायाविना दानवा ये मायया येन निर्जिताः
मक्षिकापादमात्रं तु भूमिरस्य प्रतिग्रहः । विनाशमेष्यसि क्षिप्रं सत्यं सत्यं मया श्रुतम्
गुरुणाप्येवमुक्तस्तु भूयो वाक्यमथाब्रवीत् । धर्मार्थिना मया सर्वं प्रतिज्ञातं गुरो त्विदम्
प्रतिज्ञापालनं कार्य सतां धर्मः सनातनः । यद्येष भगवान् विष्णुर्नास्ति धन्यतरो मया
गृह्णन्प्रतिग्रहं मत्तो यदि देवान्बुभूषति । भूयोऽपि धन्यतां नीतो देवेनानेन वै गुरो
यं योगिनो ध्यानयुक्ता ध्यायमाना हि दर्शनम् । न लभंते तथा विप्राः सोऽयं दृष्टो मयाद्य वै
दानानि ये प्रयच्छंति सकुशोदकपाणिना । प्रीयतां भगवान् विष्णुः परमात्मा सनातनः
एवमुक्ते तु वचने अपवर्गस्य भागिनः । यदत्र कार्यकरणे विकल्पो मे बभूव ह
उपदिष्टोऽस्मि भवता बालत्वे चावधारितम् । शत्रावपि गृहायाते मास्त्वदेयं तु किंचन
एतदेवविचिंत्याहं प्राणानपि स्वकान्गुरो । वामनस्य प्रदास्यामि शक्रस्यापि त्रिविष्टपम्
अपीडाकारि यद्दानं तद्दानमिह दीयते । पीडाकारि च यद्दानं तद्दानं समलं स्मृतम्
एतच्छ्रुत्वा गुरुस्तत्र त्रपयाधोमुखः स्थितः । अर्थिता भवतो देव देया सर्वा धरा मया
त्रपाकरं भवेन्मह्यं यदस्य भू पदत्रयम् । सत्यमेतद्दानवेन्द्र यदुक्तं भवता हि मे
भूमेः पदत्रयार्थित्वं द्विजेनानेन मे कृतम् । एतावता त्वयंचार्थी मयाप्यस्य कृते भवान्
दनुपुत्र याचितोऽसि वरमेतत्प्रदीयताम् । पदत्रयं वामनाय देवराज प्रतीच्छ मे
तत्र स्वं सुचिरं कालं सुखी सुरपते वस । एवमुक्त्वा बाष्कलिना वामनाय पदत्रयम्
तोयपूर्वं तदा दत्तं प्रीयतां मे हरिः स्वयम् । दत्ते तु दानवेंद्रेण त्यक्त्वा रूपं च वामनम्
हरिराचक्रमे लोकान् देवानां हितकाम्यया । यज्ञपर्वतमासाद्य गत्वा चैव उदङ्मुखः
देवस्य वामचरणे निविष्टो दानवालयः । तत्र क्रमं स प्रथमं ददौ सूर्ये जगत्पतिः
द्वितीयं च ध्रुवे देवस्तृतीयेन च पार्थिव । ब्रह्मांडस्ताडितस्तेन देवेनाद्भुतकर्मणा
अंगुष्ठाग्रेण भिन्नेऽण्डे जलं भूरि विनिःसृतम् । प्लावयित्वा ब्रह्मलोकान्सर्वान्लोकाननुक्रमात्
श्रुवस्थानं सूर्यलोकं प्लाव्य तं यज्ञपर्वतम् । प्रविष्टा पुष्करं धारा धौत्वा विष्णुपदानि सा
पदानि यानि जातानि वैष्णवानि धरातले । तत्राश्रमे तु यो गत्वा स्नानं वाप्यां समाचरेत्
अश्वमेधफलं तस्य दर्शनादेव जायते । एकविंशतिगणोपेतो वैकुंठे वासमाप्नुयात्
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगान्कल्पानां तु शतत्रयम् । तदंते जायते राजा सार्वभौमः क्षिताविह
anyopi yorthī me prāptaḥ same priyataraḥ sadā | bhavānatraviśeṣeṇa vicāraṃ mā kṛthāḥ kvacit
bṛhattrapā me deveṃdra yadbhūmestu padatrayam | brāhmaṇasya viśeṣeṇa prārthitaṃ tu tvayā vibho
dāsye grāmavarānasya bhavatastu triviṣṭapam | aśvāngajānbhūmidhanaṃ striyaścoddhṛtacūcukāḥ
tāḥ striyo vasudhāṃ caitāṃ vāmanasya pratigraham
pratidāsyāmi devendra prasādaḥ kriyatāṃ hi me etāvadukte vacane tadābāṣkalinā nṛpa
purodhāstūśanāḥ prāha dānaveṃdraṃ tadā vacaḥ | bhavānrājā dānaveṃdra aiśvaryeṣṭavidhau sthitaḥ
yuktāyuktaṃ na jānāsi deyaṃ kasya mayā kvacit | maṃtribhiḥ susamālocya yuktāyuktaṃ parīkṣya ca
prāptaṃ trailokyarājyatvaṃ jitvā devānsavāsavān | vākyasyāsyāvasāne ca bhavānprāpsyati baṃdhanam
ya eṣa vāmano rājanviṣṇureva sanātanaḥ | nāsya vai bhavatā deyaṃ pitā te ghātitaḥ svayam
ayaṃ te pitṛhā prāpto mātṛhā baṃdhughātakaḥ | vaṃśocchedakarastubhyaṃ bhūtaścaiva bhaviṣyati
na caiṣa dharmaṃ jānāti śakrādīnāṃ hite rataḥ | māyāvinā dānavā ye māyayā yena nirjitāḥ
makṣikāpādamātraṃ tu bhūmirasya pratigrahaḥ | vināśameṣyasi kṣipraṃ satyaṃ satyaṃ mayā śrutam
guruṇāpyevamuktastu bhūyo vākyamathābravīt | dharmārthinā mayā sarvaṃ pratijñātaṃ guro tvidam
pratijñāpālanaṃ kārya satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ | yadyeṣa bhagavān viṣṇurnāsti dhanyataro mayā
gṛhṇanpratigrahaṃ matto yadi devānbubhūṣati | bhūyo'pi dhanyatāṃ nīto devenānena vai guro
yaṃ yogino dhyānayuktā dhyāyamānā hi darśanam | na labhaṃte tathā viprāḥ so'yaṃ dṛṣṭo mayādya vai
dānāni ye prayacchaṃti sakuśodakapāṇinā | prīyatāṃ bhagavān viṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ
evamukte tu vacane apavargasya bhāginaḥ | yadatra kāryakaraṇe vikalpo me babhūva ha
upadiṣṭo'smi bhavatā bālatve cāvadhāritam | śatrāvapi gṛhāyāte māstvadeyaṃ tu kiṃcana
etadevaviciṃtyāhaṃ prāṇānapi svakānguro | vāmanasya pradāsyāmi śakrasyāpi triviṣṭapam
apīḍākāri yaddānaṃ taddānamiha dīyate | pīḍākāri ca yaddānaṃ taddānaṃ samalaṃ smṛtam
etacchrutvā gurustatra trapayādhomukhaḥ sthitaḥ | arthitā bhavato deva deyā sarvā dharā mayā
trapākaraṃ bhavenmahyaṃ yadasya bhū padatrayam | satyametaddānavendra yaduktaṃ bhavatā hi me
bhūmeḥ padatrayārthitvaṃ dvijenānena me kṛtam | etāvatā tvayaṃcārthī mayāpyasya kṛte bhavān
danuputra yācito'si varametatpradīyatām | padatrayaṃ vāmanāya devarāja pratīccha me
tatra svaṃ suciraṃ kālaṃ sukhī surapate vasa | evamuktvā bāṣkalinā vāmanāya padatrayam
toyapūrvaṃ tadā dattaṃ prīyatāṃ me hariḥ svayam | datte tu dānaveṃdreṇa tyaktvā rūpaṃ ca vāmanam
harirācakrame lokān devānāṃ hitakāmyayā | yajñaparvatamāsādya gatvā caiva udaṅmukhaḥ
devasya vāmacaraṇe niviṣṭo dānavālayaḥ | tatra kramaṃ sa prathamaṃ dadau sūrye jagatpatiḥ
dvitīyaṃ ca dhruve devastṛtīyena ca pārthiva | brahmāṃḍastāḍitastena devenādbhutakarmaṇā
aṃguṣṭhāgreṇa bhinne'ṇḍe jalaṃ bhūri viniḥsṛtam | plāvayitvā brahmalokānsarvānlokānanukramāt
śruvasthānaṃ sūryalokaṃ plāvya taṃ yajñaparvatam | praviṣṭā puṣkaraṃ dhārā dhautvā viṣṇupadāni sā
padāni yāni jātāni vaiṣṇavāni dharātale | tatrāśrame tu yo gatvā snānaṃ vāpyāṃ samācaret
aśvamedhaphalaṃ tasya darśanādeva jāyate | ekaviṃśatigaṇopeto vaikuṃṭhe vāsamāpnuyāt
bhuktvā tu vipulānbhogānkalpānāṃ tu śatatrayam | tadaṃte jāyate rājā sārvabhaumaḥ kṣitāviha
«„…Исполню, нет сомнения; отдам непременно даже дыхания жизни. Зачем, о царь богов, названа тобою мне эта земля? Вот жёны, сыновья, коровы и что иное есть добро; всё царство трёх миров да будет отдано этому брахману. Бесславие было бы мне и предкам моим, если бы Шакре, пришедшему в дом, не было дано Башкали. И всякий иной проситель, ко мне пришедший, всегда равно любезен; ты же здесь особенно — не твори раздумья нигде. Великий стыд у меня, о владыка богов, что три шага земли — и для брахмана особенно — выпрошено тобою, о владыка. Отдам ему лучшие деревни, а тебе третье небо: коней, слонов, земельное добро и женщин с приподнятыми сосцами, на которых и старик от одного взгляда молодеет. Тех женщин и всю эту землю отдам в дар Ваяне, о владыка богов; окажи же мне милость“.
Когда столько было сказано тогда Башкали, о царь, домашний жрец Ушанас сказал владыке данавов слово: „Ты царь, о владыка данавов, стоящий в желанном порядке владычества; не знаешь ты уместного и неуместного — кому и когда мною [велено] давать. С советниками хорошо обсудив и испытав уместное и неуместное, — победив богов с Васавою, обретено тобою царство трёх миров; а в конце этого слова ты обретёшь узы. Этот Вамана, о царь, — сам вечный Вишну; не надлежит тебе давать ему: им самим умерщвлён твой отец. Он пришёл к тебе — убийца отца, убийца матери, губитель родни, пресекающий род; таким он был тебе и будет. И закона он не знает, усердный в благе Шакры и прочих; чародеем, чарами которого побеждены те данавы. Хотя бы с мушиную лапку земли прими он в дар — скоро придёшь ты к погибели; истинно, истинно услышано мною“.
Услышав так от наставника, он снова сказал слово: „Мною, ищущим закона, обещано всё это, о наставник; хранение обещания надлежит [блюсти] — это вечный закон у добрых. Если этот — владыка Вишну, то нет счастливее меня. Если он, принимая от меня дар, хочет возвысить богов, — ещё большему счастью приведён я этим богом, о наставник. Тот, кого йогины, занятые созерцанием, созерцая, не обретают видения, и брахманы так же, — тот ныне увиден мною. Кто подносит дары рукою с кушею и водою — да возрадуется владыка Вишну, Высшая душа!“
Когда так было сказано слово причастного освобождению: „Что было у меня здесь сомнение в исполнении дела — [то ушло]: наставлен я тобою и в детстве усвоил, что даже врагу, пришедшему в дом, да не будет ничего, чего не дать. Это самое помыслив, я отдам даже свои дыхания жизни, о наставник, — Вамане, а Шакре и третье небо. Дар, не причиняющий боли, — тот дар здесь и даётся; а дар, причиняющий боль, признан с изъяном“. Услышав это, наставник стоял там от стыда с опущенным лицом.
Башкали сказал: „Просьба твоя, о бог, — дать надлежит мне всю землю; стыдно было бы мне, что ему [лишь] три шага земли“. — „Правда это, о владыка данавов, что сказано тобою; но просьба о трёх шагах земли сделана мною ради этого брахмана. Настолько лишь он проситель, и мною ради него упрошен ты, о сын Дану: да будет дан этот дар“. — „Три шага Вамане; о царь богов, прими у меня. Там своё, весьма долгое время живи счастливым, о владыка богов“. Так сказав, Башкали дал тогда Вамане три шага с возлиянием воды: „Да возрадуется мне сам Хари“. И когда дано было владыкою данавов, оставив облик Ваманы…»
17c44b6da351 · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Шукра говорит правду — всю, до последнего слова: это Вишну, он убил твоего отца, он держит сторону Индры, прими у него хоть мушиную лапку земли — погибнешь. Предупреждение точное, и оно сбудется целиком.
Ответ Башкали не опровергает ни одного довода. Он соглашается со всеми и отвечает не на них: обещание дано, а хранить обещание — «вечный закон у добрых». И дальше — то, ради чего, кажется, написана вся глава: «если этот — владыка Вишну, то нет счастливее меня». Он идёт на гибель не по неведению и не из упрямства, а потому, что узнал, кто перед ним.
Наставник после этого «стоял от стыда с опущенным лицом». Он оказался прав в предсказании и неправ во всём остальном; ученик, которого он учил не отказывать даже врагу, пришедшему в дом, просто повторил его же уроки.
И последняя мерка, которую Башкали выводит сам: «дар, не причиняющий боли, — тот и даётся; а дар, причиняющий боль, признан с изъяном». Ему стыдно не отдать три мира, а отдать всего три шага.