देवा ऊचुः
रौद्री जटोद्भवा शक्तिस्तस्याः शृणु नृप व्रतम् । तपः कृत्वा चिरं कालं ग्रसिष्याम्यखिलं जगत्
एवमुद्दिश्य पंचाग्निं साधयामास भामिनी । तस्याः कालांतरे देव्यास्तपंत्यास्तप उत्तमम्
रुरुर्नाम महातेजा ब्रह्मदत्तवरोऽसुरः । समुद्रमध्ये रत्नाख्यं पुरमस्ति महाधनम्
तत्रातिष्ठत्स दैत्येंद्रः सर्वदेवभयंकरः । अनेकशतसाहस्रकोटिकोटिशतोत्तमैः
असुरैरर्चितः श्रीमान्द्वितीयो नमुचिर्यथा । कालेन महता सोऽथ लोकपालपुरं ययौ
जिगीषुः सैन्यसंवीतो देवैर्वैरमरोचयत् । उत्तिष्ठतस्तस्य महासुरस्य समुद्रतोयं ववृधेऽतिवेगात्
अनेकनागग्रहमीनजुष्टमाप्लावयत्पर्वतसानुदेशान् । अंतःस्थितानेकसुरारिसंघं विचित्रवर्मायुधचित्रशोभम्
भीमं बलं चलितं चारुयोधं विनिर्ययौ सिंधुजलाद्विशालम् । तत्र द्विपा दैत्यभटाभ्युपेताः सयानघंटाश्च समृद्धियुक्ताः
विनिर्ययुः स्वाकृतिभिर्झषाणां समत्वमुच्चैः खलुदर्शयन्तः । अश्वास्तथा कांचनसूत्रनद्धा रोहीतमत्स्या इव ते जलान्ते
व्यवस्थितास्तैः सममेव तूर्णं विनियर्युर्लक्षशः कोटिशश्च । तथारव्तस्यंदनतुल्यवेगाः सचक्रदंडाक्षतवेणुयुक्ताः
रथाश्च यंत्रोपरिपीडितां गा श्वलत्पताकाः स्वनितंविचक्रुः । तथैव योधाः स्थगितास्तरीभि स्तितीर्षवस्ते प्रवरास्त्रपाणयः
रणे रणे लब्धजयाः प्रहारिणो विरेजुरुच्चैरसुरानुगा भृशम् । देवेषु वै रणे तेषु विद्रुतेषु विशेषतः
असुरास्सर्वदेवानामन्वधावंस्ततस्ततः । ततो देवगणाः सर्वे द्रवंतो भयविह्वलाः
नीलं गिरिवरं जग्मुर्यत्र देवी स्वयं स्थिता । रौद्री तपोन्विताधन्या शांभवी शक्तिरुत्तमा
संहारकारिणी देवी कालरात्रीति यां विदुः । सा तु दृष्ट्वा तदा देवान्भयत्रस्तान्विचेतसः
पप्रच्छ विस्मयाद्देवी प्रोत्फुल्लांबुजलोचना । पृष्ठतो वो न पश्यामि भयं किंचिदुपागतम्
कथं तु विद्रुता देवाः सर्वे शक्रपुरःसराः । अयमायाति दैत्येंद्रो रुरुर्भीमपराक्रमः
चतुरंगेण सैन्येन महता परिवारितः । तस्माद्दीना वयं देवीं भवतीं शरणं गताः
देवानामिति वै श्रुत्वा वाक्यमुच्चैर्जहास सा । तस्यां हसंत्यां निश्चेरुर्वरांग्यो वदनात्ततः
पाशांकुशधराः सर्वाः पीनोन्नतपयोधराः । सर्वाः शूलधरा भीमाः सर्वा दंष्ट्रांकुशाननाः
आबद्धमकुटाः सर्वाः संदष्टदशनच्छदाः । फूत्काररावैरशिवै सत्रासयंत्यश्चराचरम्
काश्चिच्छुक्लांबरधराः काश्चिच्चित्रांबरास्तथा । सुनीलवसनाः काश्चिद्रक्तपानातिलालसाः
नानारूपैर्मुखैस्तास्तु नानावेषवपुर्धराः । ताभिरेवं वृता देवी देवानामभयंकरी
माभैष्ट देवा भद्रं वो यावद्ददति दानवः । चतुरंगबलोपेतो रुरुस्तावत्समागतः
तं नीलपर्वतवरं देवानां मार्गमार्गिणः । देवानामग्रतः सैन्यं दृष्ट्वा देवीसमाकुलम्
तिष्ठतिष्ठेतिजल्पन्तो दैत्यास्ते समुपागताः । ततः प्रववृते युद्धं तासां तेषां महाभयम्
नाराचच्छिन्नदेहानां दैत्यानां भुवि सर्पताम् । रोषाखंडप्रभग्नानां सर्पाणामिव सर्पताम्
शक्तिनिर्भिन्नहृदया गदासंचूणितोरसः । कुठारै भिन्नशिरसो मुसलैर्भिन्नमस्तकाः
विद्धोदरास्त्रिशूलाग्रैश्छिन्नग्रीवा वरासिभिः । क्षताश्वरथमातंगपादाताः पेतुराहवे
रणभूमिं समासाद्य दैत्याः सर्वे रुरू विना । ततो बलं हतं दृष्ट्वा रुरुर्मायां तदाददे
तया संमोहिता देव्यो देवाश्चापि रणाजिरे । तामस्या मायया देव्याः सर्वमभवत्तमः
ततो देवी महाशक्त्या तं दैत्यं समताडयत् । तया तु ताडितस्याजौ दैत्यस्य प्रगतं तमः
मायायामथ नष्टायां तामस्यां दानवो रुरुः । पातालमाविशत्तूर्णं तत्रापि परमेश्वरी
देवीभिः सहिता कुद्धा पुरतोभिमुखीस्थिता । रुरोस्तु दानवेंद्रस्य भीतस्याग्रे गतस्य च
नखाग्रेण शिरश्छित्त्वा चर्म चादाय वेगिता । निष्पपाताथ पातालात्पुष्करं च पुनर्गिरिम्
कन्या सैन्येन महता बहुरूपेण भास्वता । देवैस्तु विस्मितैर्दृष्टा चर्ममुंडधरा रुरोः
स्वकीये तपसः स्थाने निविष्टा परमेश्वरी । ततो देव्यो महाभागाः परिवार्य -व्यवस्थिताः
याचयामासुरव्यग्रास्तास्तु देवीं बुभुक्षिताः । बुभुक्षिता वयं देवि देहि नो भोजनं वरम्
एवमुक्ता ततो देवी दध्यौ तासां तु भोजनम् । नाध्यगच्छत्तदा तासां भोजनं चिन्तितम्महत्
तदा दध्यौ महादेवं रुद्रं पशुपतिं विभुम् । सोऽपि ध्यानात्समुत्तस्थौ परमात्मा त्रिलोचनः
raudrī jaṭodbhavā śaktistasyāḥ śṛṇu nṛpa vratam | tapaḥ kṛtvā ciraṃ kālaṃ grasiṣyāmyakhilaṃ jagat
evamuddiśya paṃcāgniṃ sādhayāmāsa bhāminī | tasyāḥ kālāṃtare devyāstapaṃtyāstapa uttamam
rururnāma mahātejā brahmadattavaro'suraḥ | samudramadhye ratnākhyaṃ puramasti mahādhanam
tatrātiṣṭhatsa daityeṃdraḥ sarvadevabhayaṃkaraḥ | anekaśatasāhasrakoṭikoṭiśatottamaiḥ
asurairarcitaḥ śrīmāndvitīyo namuciryathā | kālena mahatā so'tha lokapālapuraṃ yayau
jigīṣuḥ sainyasaṃvīto devairvairamarocayat | uttiṣṭhatastasya mahāsurasya samudratoyaṃ vavṛdhe'tivegāt
anekanāgagrahamīnajuṣṭamāplāvayatparvatasānudeśān | aṃtaḥsthitānekasurārisaṃghaṃ vicitravarmāyudhacitraśobham
bhīmaṃ balaṃ calitaṃ cāruyodhaṃ viniryayau siṃdhujalādviśālam | tatra dvipā daityabhaṭābhyupetāḥ sayānaghaṃṭāśca samṛddhiyuktāḥ
viniryayuḥ svākṛtibhirjhaṣāṇāṃ samatvamuccaiḥ khaludarśayantaḥ | aśvāstathā kāṃcanasūtranaddhā rohītamatsyā iva te jalānte
vyavasthitāstaiḥ samameva tūrṇaṃ viniyaryurlakṣaśaḥ koṭiśaśca | tathāravtasyaṃdanatulyavegāḥ sacakradaṃḍākṣataveṇuyuktāḥ
rathāśca yaṃtroparipīḍitāṃ gā śvalatpatākāḥ svanitaṃvicakruḥ | tathaiva yodhāḥ sthagitāstarībhi stitīrṣavaste pravarāstrapāṇayaḥ
raṇe raṇe labdhajayāḥ prahāriṇo virejuruccairasurānugā bhṛśam | deveṣu vai raṇe teṣu vidruteṣu viśeṣataḥ
asurāssarvadevānāmanvadhāvaṃstatastataḥ | tato devagaṇāḥ sarve dravaṃto bhayavihvalāḥ
nīlaṃ girivaraṃ jagmuryatra devī svayaṃ sthitā | raudrī taponvitādhanyā śāṃbhavī śaktiruttamā
saṃhārakāriṇī devī kālarātrīti yāṃ viduḥ | sā tu dṛṣṭvā tadā devānbhayatrastānvicetasaḥ
papraccha vismayāddevī protphullāṃbujalocanā | pṛṣṭhato vo na paśyāmi bhayaṃ kiṃcidupāgatam
kathaṃ tu vidrutā devāḥ sarve śakrapuraḥsarāḥ | ayamāyāti daityeṃdro rururbhīmaparākramaḥ
caturaṃgeṇa sainyena mahatā parivāritaḥ | tasmāddīnā vayaṃ devīṃ bhavatīṃ śaraṇaṃ gatāḥ
devānāmiti vai śrutvā vākyamuccairjahāsa sā | tasyāṃ hasaṃtyāṃ niścerurvarāṃgyo vadanāttataḥ
pāśāṃkuśadharāḥ sarvāḥ pīnonnatapayodharāḥ | sarvāḥ śūladharā bhīmāḥ sarvā daṃṣṭrāṃkuśānanāḥ
ābaddhamakuṭāḥ sarvāḥ saṃdaṣṭadaśanacchadāḥ | phūtkārarāvairaśivai satrāsayaṃtyaścarācaram
kāścicchuklāṃbaradharāḥ kāściccitrāṃbarāstathā | sunīlavasanāḥ kāścidraktapānātilālasāḥ
nānārūpairmukhaistāstu nānāveṣavapurdharāḥ | tābhirevaṃ vṛtā devī devānāmabhayaṃkarī
mābhaiṣṭa devā bhadraṃ vo yāvaddadati dānavaḥ | caturaṃgabalopeto rurustāvatsamāgataḥ
taṃ nīlaparvatavaraṃ devānāṃ mārgamārgiṇaḥ | devānāmagrataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā devīsamākulam
tiṣṭhatiṣṭhetijalpanto daityāste samupāgatāḥ | tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tāsāṃ teṣāṃ mahābhayam
nārācacchinnadehānāṃ daityānāṃ bhuvi sarpatām | roṣākhaṃḍaprabhagnānāṃ sarpāṇāmiva sarpatām
śaktinirbhinnahṛdayā gadāsaṃcūṇitorasaḥ | kuṭhārai bhinnaśiraso musalairbhinnamastakāḥ
viddhodarāstriśūlāgraiśchinnagrīvā varāsibhiḥ | kṣatāśvarathamātaṃgapādātāḥ peturāhave
raṇabhūmiṃ samāsādya daityāḥ sarve rurū vinā | tato balaṃ hataṃ dṛṣṭvā rururmāyāṃ tadādade
tayā saṃmohitā devyo devāścāpi raṇājire | tāmasyā māyayā devyāḥ sarvamabhavattamaḥ
tato devī mahāśaktyā taṃ daityaṃ samatāḍayat | tayā tu tāḍitasyājau daityasya pragataṃ tamaḥ
māyāyāmatha naṣṭāyāṃ tāmasyāṃ dānavo ruruḥ | pātālamāviśattūrṇaṃ tatrāpi parameśvarī
devībhiḥ sahitā kuddhā puratobhimukhīsthitā | rurostu dānaveṃdrasya bhītasyāgre gatasya ca
nakhāgreṇa śiraśchittvā carma cādāya vegitā | niṣpapātātha pātālātpuṣkaraṃ ca punargirim
kanyā sainyena mahatā bahurūpeṇa bhāsvatā | devaistu vismitairdṛṣṭā carmamuṃḍadharā ruroḥ
svakīye tapasaḥ sthāne niviṣṭā parameśvarī | tato devyo mahābhāgāḥ parivārya -vyavasthitāḥ
yācayāmāsuravyagrāstāstu devīṃ bubhukṣitāḥ | bubhukṣitā vayaṃ devi dehi no bhojanaṃ varam
evamuktā tato devī dadhyau tāsāṃ tu bhojanam | nādhyagacchattadā tāsāṃ bhojanaṃ cintitammahat
tadā dadhyau mahādevaṃ rudraṃ paśupatiṃ vibhum | so'pi dhyānātsamuttasthau paramātmā trilocanaḥ
«…Рудрова сила, из косм возникшая; слушай, о царь, её обет. „Совершив подвиг долгое время, поглощу я весь мир“, — так положив, прекрасная совершала пятиогненный подвиг. И когда, по прошествии времени, та богиня творила высший подвиг, — асура по имени Руру, великий сиянием, получивший дар от Брахмы… Посреди океана есть весьма богатый город, именуемый Ратна; там пребывал тот владыка дайтьев, наводящий страх на всех богов, чтимый многими сотнями тысяч и сотнями кроров кроров лучших асуров, славный, как второй Намучи.
Долгим временем он затем пошёл к городу хранителей мира, желая победить, окружённый войском, и возлюбил вражду с богами. У поднимающегося великого асуры вода океана вздулась от сильного порыва; затопила она горные склоны, полная многих змеев, чудищ и рыб, — а внутри сонм врагов богов, пёстро сияющий разными доспехами и оружием. Страшное войско, двинувшееся, с прекрасными воинами, вышло из вод океана, обширное; там слоны с дайтьями-воинами, с колесничными колокольцами, изобильные.
Богиня, творящая уничтожение, которую знают как Ночь времени, увидев тогда богов, дрожащих от страха и потерявших разум, спросила от изумления, с глазами как раскрытый лотос: „Позади вас не вижу я никакого пришедшего страха; как же бежите вы, боги, все с Шакрою во главе?“ — „Идёт этот владыка дайтьев, страшный доблестью, окружённый великим четырёхчастным войском; потому мы, убогие, пришли к тебе, богине, под защиту“.
Услышав такое слово богов, громко рассмеялась она. И когда она смеялась, изошли из её уст прекрасные телом: все — держащие аркан и стрекало, с полными высокими грудями, держащие трезубцы, страшные, с клыками и стрекалами в лицах, в повязанных венцах, с закушенными губами, устрашающие движущееся и неподвижное недобрыми шипящими криками. Иные в белых одеждах, иные в пёстрых, иные в тёмно-синих одеяниях, весьма жадные до питья крови, — разными лицами, в разных нарядах и телах. Ими так окружённая, богиня, дающая богам бесстрашие: „Не бойтесь, о боги, благо вам!“
Тем временем подошёл Руру с четырёхчастным войском — к той лучшей из Синих гор, ища путей богов. Увидев впереди войско, полное богинь, дайтьи подступили, крича: „Стой, стой!“ Затем началась весьма страшная битва между ними и теми. Дайтьи с телами, рассечёнными стрелами, ползали по земле, сломленные неудержимою яростью, словно змеи; с сердцами, пробитыми копьями, с грудью, размозжённой палицами, с рассечёнными топорами головами, с проломленными дубинами черепами, с пробитыми остриями трезубцев чревами, с перерубленными добрыми мечами шеями, израненные конями, колесницами, слонами и пешими, — пали в бою на поле битвы все дайтьи, кроме Руру.
Увидев затем войско убитым, Руру применил чары; ими обольщены были на поле битвы и богини, и боги, и от тёмных чар всё стало мраком. Тогда богиня великим копьём ударила того дайтью; и у поражённого им в бою дайтьи мрак ушёл. Когда тёмные чары сгинули, данава Руру поспешно вошёл в пата́лу; но и там Высшая владычица, вместе с богинями, разгневанная, стала впереди, лицом к лицу. Перед устрашённым владыкою данавов Руру, ушедшим [туда], — отсекши кончиком ногтя голову и взяв шкуру, стремительная, низверглась она из пата́лы снова на гору Пушкару.
Дева с великим войском, многообразным и сияющим, была увидена изумлёнными богами держащею шкуру и череп Руру; и воссела она на своём месте подвига. Затем великие долею богини, окружив её, стали и, не смущаясь, стали просить богиню, голодные: „Голодны мы, о богиня; дай нам лучшую пищу“. Так упрошенная, богиня помыслила им пищу — и не нашла помысленной великой [пищи]».
5294aa312e96 · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Матери рождаются из смеха. Богиня, услышав, что боги бегут, «громко рассмеялась» — и из её уст изошли те, кто выиграет битву. Ни гнева, ни клича; воинство порождено насмешкою над испугом.
Битва описана без единого слова о доблести — только перечнем ран: пробитые сердца, размозжённая грудь, перерубленные шеи. И сравнение выбрано жалкое: дайтьи ползают по земле, «словно змеи». В главе, где змеев только что отправили под землю, это отзывается точно.
А кончается победа тем, с чего начинаются все беды этой главы: победители голодны. Богиня одолела Руру ногтем, но накормить своих спутниц не может — «помыслила им пищу и не нашла». Дальше всю главу будут решать именно этот вопрос.