(3)वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गस्त्वैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
(4)मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । (5)तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स उच्यते
(6) तदूर्ध्वस्तोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । (7) ततोर्ऽवाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मा नुषः
(8)अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसस्तु सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः
प्राकृतो वैकृतश्चापि (9) कौमारो नवमः स्मृतः । स्थावरान्ताः सुराद्यास्तु प्रजा रुद्र ! चतुर्विधाः
ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः सुताः । ततो देवासुरपितॄन्मानुषांश्च चतुष्टयम्
सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् । व्यक्तात्मनस्तमोमात्रादुद्रिक्तास्तत्प्रजापतेः
(3)vaikārikastṛtīyastu sargastvaindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ
(4)mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / (5)tiryaksrotāstu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa ucyate
(6) tadūrdhvastotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / (7) tator'vāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mā nuṣaḥ
(8)aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ
prākṛto vaikṛtaścāpi (9) kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / sthāvarāntāḥ surādyāstu prajā rudra ! caturvidhāḥ
brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāḥ sutāḥ / tato devāsurapitṝnmānuṣāṃśca catuṣṭayam
sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat / vyaktātmanastamomātrādudriktāstatprajāpateḥ
«Третье признано творением видоизменённого — творением чувств. Таково первичное творение, возникшее и предваряемое разумом. Четвёртое — главное творение, и главными признаны неподвижные. То, что названо текущим поперёк, зовётся лоном животных. Шестое — творение текущих вверх, творение богов; затем седьмое — текущих вниз, человеческое. Восьмое — творение милости, саттвичное и тамасичное. Эти пять — вторичные творения, а первичных признано три; девятое же, кумарское, — и первичное, и вторичное. Существа, от богов и до неподвижных, четырёх родов, о Рудра. У Брахмы, совершавшего творение, родились сыновья, рождённые умом; затем — четверица: боги, асуры, предки и люди. Желая сотворить эти воды, он сопряг с ними своё существо; и из меры тьмы того Праджапати, чьё существо явлено, преобладающие…»
c15812beacf8 · published Sep 2, 2026, 3:35:18 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Растения названы «главным творением» — раньше животных, богов и людей. Не по достоинству, а по порядку: без них остальным нечем жить.
Разряды описаны не по виду, а по направлению течения: вверх — боги, поперёк — животные, вниз — люди. Один и тот же поток, разно направленный.
Восьмое творение названо «творением милости» и тут же — саттвичным и тамасичным разом. Милость раздаётся не по разбору, и потому в её потоке оказываются очень разные.