Rudra
रुद्र उवाच । एवं धन्वन्तरिर्विष्णुः सुश्रुतादीनुवाच ह । हरिः पुनर्हरायाह नानायोगान्रुगर्दनान्
हरिरुवाच । सर्वज्वरेषु प्रथमं कार्यं शङ्कर लङ्घनम् । क्वथितोदकपानं च तथा निर्वातसेवनम्
अग्निस्वेदाज्ज्वरास्त्वेवं नाशमायान्तिहीश्वर । वातज्वरहरः क्वाथो गुडूच्या मुस्तकेन च
दुरालभैश्चैव घृतं पित्तज्वरहरः शृणु । शुण्ठीपर्पटमुस्तैश्च बालकोशीरचन्दनैः
साज्यः क्वाथः श्लेष्मजं तु सशुण्ठिः सदुरालभः । सवालकः सर्वज्ज्वरं सशुण्ठिः सहपर्पटः
किराततिक्तैर्नारीगुडूचीशुण्ठिमुस्तकैः । पित्तज्वरहरः स्याच्च शृण्वन्यं योगमुत्तमम्
वालकोशीरपाठाभिः कण्टकारिकमुस्तकैः । ज्वरनुच्च कृतः क्वाथस्तथा वै सुरदारुणा
धन्याकनिम्बमुस्तानां समधुः स तु शङ्कर । पटोलपत्रयुक्तस्तु गुडूचीत्रिफलायुतः
पीतो ऽखिलज्वरहरः क्षुधाकृद्वातनुत्त्विदम् । हरीतकीपिप्लीनामामलीचित्रकोद्भवम्
rudra uvāca / evaṃ dhanvantarirviṣṇuḥ suśrutādīnuvāca ha / hariḥ punarharāyāha nānāyogānrugardanān
hariruvāca / sarvajvareṣu prathamaṃ kāryaṃ śaṅkara laṅghanam / kvathitodakapānaṃ ca tathā nirvātasevanam
agnisvedājjvarāstvevaṃ nāśamāyāntihīśvara / vātajvaraharaḥ kvātho guḍūcyā mustakena ca
durālabhaiścaiva ghṛtaṃ pittajvaraharaḥ śṛṇu / śuṇṭhīparpaṭamustaiśca bālakośīracandanaiḥ
sājyaḥ kvāthaḥ śleṣmajaṃ tu saśuṇṭhiḥ sadurālabhaḥ / savālakaḥ sarvajjvaraṃ saśuṇṭhiḥ sahaparpaṭaḥ
kirātatiktairnārīguḍūcīśuṇṭhimustakaiḥ / pittajvaraharaḥ syācca śṛṇvanyaṃ yogamuttamam
vālakośīrapāṭhābhiḥ kaṇṭakārikamustakaiḥ / jvaranucca kṛtaḥ kvāthastathā vai suradāruṇā
dhanyākanimbamustānāṃ samadhuḥ sa tu śaṅkara / paṭolapatrayuktastu guḍūcītriphalāyutaḥ
pīto 'khilajvaraharaḥ kṣudhākṛdvātanuttvidam / harītakīpiplīnāmāmalīcitrakodbhavam
Рудра сказал: так Дханвантари, Вишну, поведал Сушруте и прочим; а затем Хари сказал Харе разные составы, сокрушающие боль. Хари сказал: при всех жарах прежде всего должно, Шанкара, соблюдать пост, пить вскипячённую воду и пребывать без ветра. От потения огнём жары так и приходят к гибели, о Владыка. Отвар гудучи с мустакой и дуралабхой уносит ветряной жар; топлёное масло с ними — слушай теперь уносящее жёлчный жар. Сухой имбирь, парпата и муста с балакой, уширой и сандалом — отвар с топлёным маслом; с сухим имбирём и дуралабхой — от слизи рождённый; с балакой, сухим имбирём и парпатой — всякий жар. С кирататиктой, нари, гудучи, сухим имбирём и мустакой бывает уносящий жёлчный жар. Слушай иной, наилучший состав. Отвар, сделанный из балаки, уширы, патхи, кантакарики и мустаки, гонит жар, а также с девадару. Кориандр, ним и муста с мёдом, о Шанкара, с листом патолы, с гудучи и трипхалой, выпитый, уносит весь жар, творит голод и гонит ветер. Из харитаки, пиппали, амалаки и читраки…
5d17d4757212 · published Sep 2, 2026, 6:11:26 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Порядок собеседников меняется: прежде Вишну в облике Дханвантари говорил Сушруте, теперь Хари говорит Харе. Одно и то же учение передаётся дальше, и передача обозначена прямо.
Прежде всякого снадобья названы три вещи: пост, вскипячённая вода и пребывание без ветра. Средство идёт после того, что можно сделать без средства.
Один отвар меняет назначение от добавки: с дуралабхой — от слизи, с киратой — от жёлчи, с девадару — от всякого жара. Основа держится, а доша определяется тем, что к ней прибавлено.