Mahabharata
Пауломе-парва: умиротворение Агни · Verse 1.7.12–16
234 / 3756
Mahabharata · 1.7.12–16
Devanāgarī

चिन्तयित्वा ततो वह्निश् चक्रे संहारम् आत्मनः ॥
द्विजानाम् अग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ॥
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः ॥
विनाग्निना प्रजाः सर्वास् तत आसन् सुदुःखिताः ॥
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन् वचः ॥
अग्निनाशात् क्रियाभ्रंशाद् भ्रान्ता लोकास् त्रयो ऽनघाः ॥
विधध्वम् अत्र यत् कार्यं न स्यात् कालात्ययो यथा ॥
अथर्षयश् च देवाश् च ब्रह्माणम् उपगम्य तु ॥
अग्नेर् आवेदयञ् शापं क्रियासंहारम् एव च ॥
भृगुणा वै महाभाग शप्तो ऽग्निः कारणान्तरे ॥
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा ॥
हुतभुक् सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वम् एष्यति ॥

Transliteration (IAST)

cintayitvā tato vahniś cakre saṃhāram ātmanaḥ ||
dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca ||
niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ ||
vināgninā prajāḥ sarvās tata āsan suduḥkhitāḥ ||
atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ ||
agnināśāt kriyābhraṃśād bhrāntā lokās trayo 'naghāḥ ||
vidhadhvam atra yat kāryaṃ na syāt kālātyayo yathā ||
atharṣayaś ca devāś ca brahmāṇam upagamya tu ||
agner āvedayañ śāpaṃ kriyāsaṃhāram eva ca ||
bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare ||
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā ||
hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वह्निः चक्रे संहारम् आत्मनःvahniḥ cakre saṃhāram ātmanaḥАгни произвёл сокрытие (изъятие) себя
द्विजानाम् अग्निहोत्रेषु यज्ञ-सत्र-क्रियासुdvijānām agnihotreṣu yajña-satra-kriyāsuиз агнихотр дваждырождённых, из жертв, саттр и обрядов
निर्-ओंकार-वषट्काराः स्वधा-स्वाहा-विवर्जिताःnir-oṃkāra-vaṣaṭkārāḥ svadhā-svāhā-vivarjitāḥлишённые [возгласов] „ом“, „вашат“, „свадха“ и „сваха“
विना अग्निना प्रजाः सु-दुःखिताःvinā agninā prajāḥ su-duḥkhitāḥбез огня все существа [впали] в великое страдание
ऋषयः देवान् गत्वा अब्रुवन्ṛṣayaḥ devān gatvā abruvanмудрецы, придя к богам, сказали
अग्नि-नाशात् क्रिया-भ्रंशात् भ्रान्ताः लोकाः त्रयःagni-nāśāt kriyā-bhraṃśāt bhrāntāḥ lokāḥ trayaḥиз-за исчезновения огня и упадка обрядов три мира в смятении
विधध्वम् यत् कार्यं न स्यात् काल-अत्ययःvidhadhvam yat kāryaṃ na syāt kāla-atyayaḥустройте, что должно, пока не упущено время
ब्रह्माणम् उपगम्य अग्नेः शापम् आवेदयन्brahmāṇam upagamya agneḥ śāpam āvedayanпридя к Брахме, поведали о проклятии Агни
कथं देव-मुखः यज्ञ-भाग-अग्र-भुक् सर्व-भक्षत्वम् एष्यतिkathaṃ deva-mukhaḥ yajña-bhāga-agra-bhuk sarva-bhakṣatvam eṣyatiкак [Агни], уста богов, первый вкушающий долю жертвы, станет всеядным?
Translation

«Поразмыслив так, Агни произвёл сокрытие (изъятие) себя — из агнихотр дваждырождённых, из жертвоприношений, саттр и [всех] обрядов. Лишённые [священных возгласов] „ом“, „вашат“, „свадха“ и „сваха“, без огня, все существа впали в великое страдание. Тогда встревоженные мудрецы, придя к богам, сказали такое слово: „Из-за исчезновения огня и упадка обрядов три мира в смятении, о безгрешные. Устройте же то, что должно, — да не будет упущено время [ради этого дела]“. И мудрецы вместе с богами, придя к Брахме, поведали [ему] о проклятии Агни и о прекращении обрядов: „О многосчастливый, Агни был проклят Бхригу по [некоему] поводу; как же [тот, кто] стал устами богов, первым вкушающим долю жертвы, пожиратель приношений во всех мирах, — как обретёт он всеядность (всепожирание)?“».

Commentary

Изъятие Агни из жертвенного порядка повергает все три мира в бедствие — наглядный образ того, что прекращение ягьи разрушает миропорядок. Согласно Гите, жертвоприношение поддерживает круговорот, питающий и богов, и существа: «питаемые ягьей, боги даруют вам желанное». Когда же огонь, посредник жертвы, удаляется, и сами священные возгласы — „ом“, „сваха“, „свадха“ — умолкают, жизнь миров замирает. Так писание являет, сколь губительно нарушение дхармического обмена между землёй и небом. Знаменательно и то, что в беде боги и мудрецы прибегают не к силе, а к Брахме — высшему устроителю, прообразу обращения к Господу за разрешением неразрешимого. Истинный выход из тупика, в который завело праведное проклятие, ищется не противоборством, а у стоп высшего владыки. Здесь — принцип: когда дхарма запутывается в противоречиях, спасение — в предании себя верховной воле, что одна примиряет несовместимое.

Version

4af570f08143 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with