शेषः प्रथमतो जातो वासुकिस् तदनन्तरम् ॥
ऐरावतस् तक्षकश् च कर्कोटकधनंजयौ ॥
कालियो मणिनागश् च नागश् चापूरणस् तथा ॥
नागस् तथा पिञ्जरक एलापत्रो ऽथ वामनः ॥
नीलानीलौ तथा नागौ कल्माषशबलौ तथा ॥
आर्यकश् चादिकश् चैव नागश् च शलपोतकः ॥
सुमनोमुखो दधिमुखस् तथा विमलपिण्डकः ॥
आप्तः कोटनकश् चैव शङ्खो वालशिखस् तथा ॥
निष्ठ्यूनको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस् तथा ॥
बाह्यकर्णो हस्तिपदस् तथा मुद्गरपिण्डकः ॥
कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस् तथा ॥
वृत्तसंवर्तकौ नागौ द्वौ च पद्माव् इति श्रुतौ ॥
नागः शङ्खनकश् चैव तथा च स्फण्डको ऽपरः ॥
क्षेमकश् च महानागो नागः पिण्डारकस् तथा ॥
करवीरः पुष्पदंष्ट्र एऌअको बिल्वपाण्डुकः ॥
मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णदंष्ट्रो हरिद्रकः ॥
अपराजितो ज्योतिकश् च पन्नगः श्रीवहस् तथा ॥
कौरव्यो धृतराष्ट्रश् च पुष्करः शल्यकस् तथा ॥
विरजाश् च सुबाहुश् च शालिपिण्डश् च वीर्यवान् ॥
हस्तिभद्रः पिठरको मुखरः कोणवासनः ॥
कुञ्जरः कुररश् चैव तथा नागः प्रभाकरः ॥
कुमुदः कुमुदाक्षश् च तित्तिरिर् हलिकस् तथा ॥
कर्कराकर्करौ चोभौ कुण्डोदरमहोदरौ ॥
एते प्राधान्यतो नागाः कीर्तिता द्विजसत्तम ॥
बहुत्वान् नामधेयानाम् इतरे न प्रकीर्तिताः ॥
एतेषां प्रसवो यश् च प्रसवस्य च संततिः ॥
असंख्येयेति मत्वा तान् न ब्रवीमि द्विजोत्तम ॥
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च ॥
अशक्यान्य् एव संख्यातुं भुजगानां तपोधन ॥
śeṣaḥ prathamato jāto vāsukis tadanantaram ||
airāvatas takṣakaś ca karkoṭakadhanaṃjayau ||
kāliyo maṇināgaś ca nāgaś cāpūraṇas tathā ||
nāgas tathā piñjaraka elāpatro 'tha vāmanaḥ ||
nīlānīlau tathā nāgau kalmāṣaśabalau tathā ||
āryakaś cādikaś caiva nāgaś ca śalapotakaḥ ||
sumanomukho dadhimukhas tathā vimalapiṇḍakaḥ ||
āptaḥ koṭanakaś caiva śaṅkho vālaśikhas tathā ||
niṣṭhyūnako hemaguho nahuṣaḥ piṅgalas tathā ||
bāhyakarṇo hastipadas tathā mudgarapiṇḍakaḥ ||
kambalāśvatarau cāpi nāgaḥ kālīyakas tathā ||
vṛttasaṃvartakau nāgau dvau ca padmāv iti śrutau ||
nāgaḥ śaṅkhanakaś caiva tathā ca sphaṇḍako 'paraḥ ||
kṣemakaś ca mahānāgo nāgaḥ piṇḍārakas tathā ||
karavīraḥ puṣpadaṃṣṭra eḷako bilvapāṇḍukaḥ ||
mūṣakādaḥ śaṅkhaśirāḥ pūrṇadaṃṣṭro haridrakaḥ ||
aparājito jyotikaś ca pannagaḥ śrīvahas tathā ||
kauravyo dhṛtarāṣṭraś ca puṣkaraḥ śalyakas tathā ||
virajāś ca subāhuś ca śālipiṇḍaś ca vīryavān ||
hastibhadraḥ piṭharako mukharaḥ koṇavāsanaḥ ||
kuñjaraḥ kuraraś caiva tathā nāgaḥ prabhākaraḥ ||
kumudaḥ kumudākṣaś ca tittirir halikas tathā ||
karkarākarkarau cobhau kuṇḍodaramahodarau ||
ete prādhānyato nāgāḥ kīrtitā dvijasattama ||
bahutvān nāmadheyānām itare na prakīrtitāḥ ||
eteṣāṃ prasavo yaś ca prasavasya ca saṃtatiḥ ||
asaṃkhyeyeti matvā tān na bravīmi dvijottama ||
bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca ||
aśakyāny eva saṃkhyātuṃ bhujagānāṃ tapodhana ||
Сута сказал: «Шеша рождён первым, тотчас за ним — Васуки; [затем] Айравата, Такшака, Каркотака и Дхананджая; Калия, Манинага, [нага] Апурана, а также Пинджарака, Элапатра и Вамана; наги Нила и Анила, Калмаша и Шабала, Арьяка и Адика, и нага Шалапотака; Суманомукха, Дадхимукха, а также Вималапиндака, Апта, Котанака, Шанкха и Валашикха; Ништхьюнака, Хемагуха, Нахуша и Пингала, Бахьякарна, Хастипада, а также Мудгарапиндака; Камбала и Ашватара, и нага Калияка; два нага — Вритта и Самвартака, и два, что зовутся Падмами; нага Шанкханака и иной — Спхандака; великий нага Кшемака и нага Пиндарака; Каравира, Пушпадамштра, Элака, Билвапандука, Мушакада, Шанкхашира, Пурнадамштра, Харидрака; Апараджита, Джьотика и нага Шриваха; Кауравья, Дхритараштра, Пушкара, Шальяка; Вираджа, Субаху, могучий Шалипинда, Хастибхадра, Питхарака, Мукхара, Конавасана; Кунджара, Курара, а также нага Прабхакара; Кумуда, Кумудакша, Титтири, Халика, оба — Каркара и Акаркара, Кундодара и Маходара. Таковы названные мною главнейшие наги, о лучший из дваждырождённых; из-за множества имён прочие не перечислены. Потомство их и потомство потомства, рассудив, что оно неисчислимо, я не называю, о лучший из дваждырождённых. Многие тысячи, миллионы и десятки миллионов [их] здесь — невозможно исчислить змеев, о богатый подвигом».
efc86cb282e5 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC
Page between verses with
Этот перечень имён змеев, при всей внешней простоте, есть часть священного предания и несёт двойное напоминание. Во-первых, среди этих имён — те, что станут важны в дальнейшем эпосе: Такшака, погубивший царя Парикшита; Шеша, на котором покоится Господь; Васуки, [послуживший] верёвкой при пахтанье; Калия, усмирённый Кришной. Так родословие связывает воедино нити всего сказания. Во-вторых, признание неисчислимости змеев — «многие миллионы, невозможно счесть» — являет беспредельность творения Господа. Здесь — смирение пред безмерностью мироздания: даже мудрейший сказитель не объемлет всего многообразия живых существ, ибо творение Всевышнего бесконечно. Перечисление главных имён при отказе исчислить всех есть образ того, как ограниченное человеческое знание благоговейно склоняется перед бесконечностью замысла Господа. И всё же каждое существо, даже змей, имеет имя и место в этом замысле — ничто не безымянно и не случайно пред Господом.