Mahabharata
Астика-парва: жрецы, бегство Такшаки и тревога Васуки · Verse 1.48.11–18
338 / 3756
Mahabharata · 1.48.11–18
Devanāgarī

जुह्वत्स्व् ऋत्विक्ष्व् अथ तदा सर्पसत्रे महाक्रतौ ॥
अहयः प्रापतंस् तत्र घोराः प्राणिभयावहाः ॥
वसामेदोवहाः कुल्या नागानां संप्रवर्तिताः ॥
ववौ गन्धश् च तुमुलो दह्यताम् अनिशं तदा ॥
पततां चैव नागानां धिष्ठितानां तथाम्बरे ॥
अश्रूयतानिशं शब्दः पच्यतां चाग्निना भृशम् ॥
तक्षकस् तु स नागेन्द्रः पुरंदरनिवेशनम् ॥
गतः श्रुत्वैव राजानं दीक्षितं जनमेजयम् ॥
ततः सर्वं यथावृत्तम् आख्याय भुजगोत्तमः ॥
अगच्छच् छरणं भीत आगस्कृत्वा पुरंदरम् ॥
तम् इन्द्रः प्राह सुप्रीतो न तवास्तीह तक्षक ॥
भयं नागेन्द्र तस्माद् वै सर्पसत्रात् कथं चन ॥
प्रसादितो मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः ॥
तस्मात् तव भयं नास्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥
एवम् आश्वासितस् तेन ततः स भुजगोत्तमः ॥
उवास भवने तत्र शक्रस्य मुदितः सुखी ॥

Transliteration (IAST)

juhvatsv ṛtvikṣv atha tadā sarpasatre mahākratau ||
ahayaḥ prāpataṃs tatra ghorāḥ prāṇibhayāvahāḥ ||
vasāmedovahāḥ kulyā nāgānāṃ saṃpravartitāḥ ||
vavau gandhaś ca tumulo dahyatām aniśaṃ tadā ||
patatāṃ caiva nāgānāṃ dhiṣṭhitānāṃ tathāmbare ||
aśrūyatāniśaṃ śabdaḥ pacyatāṃ cāgninā bhṛśam ||
takṣakas tu sa nāgendraḥ puraṃdaraniveśanam ||
gataḥ śrutvaiva rājānaṃ dīkṣitaṃ janamejayam ||
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya bhujagottamaḥ ||
agacchac charaṇaṃ bhīta āgaskṛtvā puraṃdaram ||
tam indraḥ prāha suprīto na tavāstīha takṣaka ||
bhayaṃ nāgendra tasmād vai sarpasatrāt kathaṃ cana ||
prasādito mayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ ||
tasmāt tava bhayaṃ nāsti vyetu te mānaso jvaraḥ ||
evam āśvāsitas tena tataḥ sa bhujagottamaḥ ||
uvāsa bhavane tatra śakrasya muditaḥ sukhī ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
जुह्वत्सु ऋत्विक्षु अहयः घोराः तत्र प्रापतन्juhvatsu ṛtvikṣu ahayaḥ ghorāḥ tatra prāpatanкогда жрецы возливали, грозные змеи падали туда [в огонь]
वसामेदोवहाः कुल्याः नागानां प्रवर्तिताः गन्धः तुमुलः ववौvasāmedovahāḥ kulyāḥ nāgānāṃ pravartitāḥ gandhaḥ tumulaḥ vavauпотекли потоки жира и мозга змеев, и поднялся неистовый смрад [сжигаемых]
तक्षकः राजानं दीक्षितं श्रुत्वा पुरंदरनिवेशनं गतःtakṣakaḥ rājānaṃ dīkṣitaṃ śrutvā puraṃdaraniveśanaṃ gataḥТакшака, услышав, что царь посвящён [на обряд], ушёл в обитель Индры
तत् सर्वं आख्याय भीतः आगस्कृत्वा पुरंदरं शरणं अगच्छत्tat sarvaṃ ākhyāya bhītaḥ āgaskṛtvā puraṃdaraṃ śaraṇaṃ agacchatповедав всё, устрашённый [и] повинный, [он] прибег к Индре как к прибежищу
इन्द्रः प्राह न तव भयं अस्ति तक्षक तस्मात् सर्पसत्रात्indraḥ prāha na tava bhayaṃ asti takṣaka tasmāt sarpasatrātИндра молвил: нет тебе страха, Такшака, от того змеиного жертвоприношения
मया पूर्वं तवार्थाय पितामहः प्रसादितःmayā pūrvaṃ tavārthāya pitāmahaḥ prasāditaḥмною прежде ради тебя умилостивлён Прародитель [Брахма]
तस्मात् तव भयं न अस्ति व्येतु ते मानसः ज्वरःtasmāt tava bhayaṃ na asti vyetu te mānasaḥ jvaraḥпотому нет тебе страха; да отойдёт жар твоего ума
एवम् आश्वासितः भुजगोत्तमः शक्रस्य भवने मुदितः उवासevam āśvāsitaḥ bhujagottamaḥ śakrasya bhavane muditaḥ uvāsaтак утешённый, лучший из змеев радостно пребывал в чертоге Индры
Translation

Сута сказал: «Когда жрецы возливали [возлияния] тогда на том великом змеином жертвоприношении, грозные змеи, [несущие] страх живущим, падали туда [в огонь]. Потекли потоки жира и мозга нагов, и поднялся неистовый смрад от непрестанно сжигаемых [тогда]. И непрестанно слышен был звук падающих нагов и [тех], что [ещё держались] в воздухе, [и тех], что сильно палились огнём. Такшака же, тот владыка нагов, едва услышав, что царь Джанамеджая посвящён [на обряд], ушёл в обитель Пурандары (Индры). И, поведав всё, как было, лучший из змеев, устрашённый [и] повинный, прибег к Пурандаре как к прибежищу. Ему Индра, весьма довольный, молвил: «Нет тебе здесь, о Такшака, никакого страха, о владыка нагов, от того змеиного жертвоприношения. Мною прежде ради тебя умилостивлён Прародитель; потому нет тебе страха — да отойдёт жар твоего ума». Так утешённый им, лучший из змеев пребывал там, в чертоге Шакры, радостный [и] счастливый.»

Commentary

Здесь [являет себя] спасение Такшаки — [главного] виновника — [под] защитой [самого] Индры. Горькая ирония: жертвоприношение [затеяно] ради [гибели] Такшаки, [но] именно Такшака — единственный, [кто] спасён, [укрывшись] у Индры, [тогда как] гибнут бесчисленные [иные], [менее] виновные [или вовсе] невинные змеи. Знаменательно, что Индра [говорит]: «мною умилостивлён Прародитель ради тебя» — [то есть] [сама судьба] Такшаки [ограждена] высшим [соизволением]. Здесь [глубокий] урок о [неисповедимости] кармы: тот, [на кого] [направлено] возмездие, [уходит] невредим, [а] страдает [множество] непричастных. Так [обнажается] [тщета] мести: [она] [не] [настигает] [истинного] виновника, [но] [сеет] [неисчислимое] страдание. И [в этом] — [новое] основание для [грядущего] вмешательства Астики: [коль скоро] [сам] виновник спасён, [продолжение] обряда [есть уже] [чистое] [избиение] [невинных], [лишённое] даже [видимости] справедливого возмездия.

Version

1c7c7f2f6fb8 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with