Mahabharata
Адивамшаватарана-парва: величие Махабхараты · Verse 1.56.12–21
365 / 3756
Mahabharata · 1.56.12–21
Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः ॥
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥
इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ॥
सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातम् अमितौजसा ॥
य इदं श्रावयेद् विद्वान् यश् चेदं शृणुयान् नरः ॥
ते ब्रह्मणः स्थानम् एत्य प्राप्नुयुर् देवतुल्यताम् ॥
इदं हि वेदैः समितं पवित्रम् अपि चोत्तमम् ॥
श्राव्याणाम् उत्तमं चेदं पुराणम् ऋषिसंस्तुतम् ॥
अस्मिन्न् अर्थश् च धर्मश् च निखिलेनोपदिश्यते ॥
इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश् च परिनैष्ठिकी ॥
अक्षुद्रान् दानशीलांश् च सत्यशीलान् अनास्तिकान् ॥
कार्ष्णं वेदम् इमं विद्वाञ् श्रावयित्वार्थम् अश्नुते ॥
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्याद् असंशयम् ॥
इतिहासम् इमं श्रुत्वा पुरुषो ऽपि सुदारुणः ॥
जयो नामेतिहासो ऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा ॥
महीं विजयते सर्वां शत्रूंश् चापि पराजयेत् ॥
इदं पुंसवनं श्रेष्ठम् इदं स्वस्त्ययनं महत् ॥
महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस् तथा ॥
अर्थशास्त्रम् इदं पुण्यं धर्मशास्त्रम् इदं परम् ॥
मोक्षशास्त्रम् इदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ ||
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ ||
idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām ||
satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā ||
ya idaṃ śrāvayed vidvān yaś cedaṃ śṛṇuyān naraḥ ||
te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyur devatulyatām ||
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam ||
śrāvyāṇām uttamaṃ cedaṃ purāṇam ṛṣisaṃstutam ||
asminn arthaś ca dharmaś ca nikhilenopadiśyate ||
itihāse mahāpuṇye buddhiś ca parinaiṣṭhikī ||
akṣudrān dānaśīlāṃś ca satyaśīlān anāstikān ||
kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute ||
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyād asaṃśayam ||
itihāsam imaṃ śrutvā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ ||
jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā ||
mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃś cāpi parājayet ||
idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭham idaṃ svastyayanaṃ mahat ||
mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśas tathā ||
arthaśāstram idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstram idaṃ param ||
mokṣaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वैशंपायनः उवाच अमिततेजसः व्यासस्य कृत्स्नं मतं प्रवक्ष्यामिvaiśaṃpāyanaḥ uvāca amitatejasaḥ vyāsasya kṛtsnaṃ mataṃ pravakṣyāmiВайшампаяна сказал: изложу всё учение безмерно сияющего Вьясы
इदं सत्यवत्यात्मजेन शतसहस्रं श्लोकानां पुण्यकर्मणां व्याख्यातम्idaṃ satyavatyātmajena śatasahasraṃ ślokānāṃ puṇyakarmaṇāṃ vyākhyātamэто сто тысяч стихов о благих деяниях изложено сыном Сатьявати
यः इदं श्रावयेत् यः च शृणुयात् ते ब्रह्मणः स्थानं एत्य देवतुल्यतां प्राप्नुयुःyaḥ idaṃ śrāvayet yaḥ ca śṛṇuyāt te brahmaṇaḥ sthānaṃ etya devatulyatāṃ prāpnuyuḥкто это возгласит и кто услышит — те, достигнув обители Брахмы, обретут богоравность
इदं वेदैः समितं पवित्रं उत्तमं श्राव्याणाम् उत्तमं पुराणं ऋषिसंस्तुतम्idaṃ vedaiḥ samitaṃ pavitraṃ uttamaṃ śrāvyāṇām uttamaṃ purāṇaṃ ṛṣisaṃstutamэто равно Ведам, чистое, высшее; из слышимого высшее, древнее [сказание], восхваляемое мудрецами
अस्मिन् अर्थः च धर्मः च निखिलेन उपदिश्यते बुद्धिः परिनैष्ठिकीasmin arthaḥ ca dharmaḥ ca nikhilena upadiśyate buddhiḥ parinaiṣṭhikīв нём польза и дхарма во всей полноте преподаны, и разум, [ведущий] к окончательному [освобождению]
विद्वान् इमं कार्ष्णं वेदं अक्षुद्रान् दानशीलान् सत्यशीलान् अनास्तिकान् श्रावयित्वा अर्थं अश्नुतेvidvān imaṃ kārṣṇaṃ vedaṃ akṣudrān dānaśīlān satyaśīlān anāstikān śrāvayitvā arthaṃ aśnuteмудрый, поведав эту Веду Кришны (Вьясы) [людям] невеликодушным [не], щедрым, правдивым, верующим, обретает [высшую] цель
इमं इतिहासं श्रुत्वा सुदारुणः अपि पुरुषः भ्रूणहत्याकृतं पापं जह्यात्imaṃ itihāsaṃ śrutvā sudāruṇaḥ api puruṣaḥ bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ jahyātуслышав это предание, даже прежестокий человек оставит грех, [равный] убийству зародыша
अयं इतिहासः जयः नाम विजिगीषुणा श्रोतव्यः महीं विजयते शत्रून् पराजयेत्ayaṃ itihāsaḥ jayaḥ nāma vijigīṣuṇā śrotavyaḥ mahīṃ vijayate śatrūn parājayetэто предание зовётся «Джая» («Победа»); жаждущему победы [должно] слушать [его]; [он] покорит землю и одолеет врагов
इदं पुंसवनं श्रेष्ठं महत् स्वस्त्ययनं महिषीयुवराजाभ्यां बहुशः श्रोतव्यम्idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭhaṃ mahat svastyayanaṃ mahiṣīyuvarājābhyāṃ bahuśaḥ śrotavyamэто — лучшее [средство к рождению] сына, великое благословение; царице и наследнику [должно] слушать [его] многократно
इदं अर्थशास्त्रं धर्मशास्त्रं मोक्षशास्त्रं व्यासेन अमितबुद्धिना प्रोक्तम्idaṃ arthaśāstraṃ dharmaśāstraṃ mokṣaśāstraṃ vyāsena amitabuddhinā proktamэто [и] наука пользы, [и] наука дхармы, [и] наука освобождения — изречено безмерно-мудрым Вьясой
Translation

Вайшампаяна сказал: «Изложу [я] всё учение того мудреца, во всех мирах чтимого, великого духом, безмерно сияющего Вьясы. Ибо это сто тысяч стихов о благих деяниях изложено здесь безмерно могучим сыном Сатьявати (Вьясою). Учёный, кто возгласит это, и человек, кто это услышит, — те, достигнув обители Брахмы, обретут богоравность. Это [сказание] равно Ведам, чистое и высшее; из слышимого [оно] высшее, древнее [сказание], восхваляемое мудрецами. В нём польза (артха) и дхарма во всей полноте преподаны, и разум, [ведущий] к окончательному [освобождению], — в [этом] предании великой святости. Мудрый, поведав эту Веду Кришны (Вьясы) [людям] невеликодушным, щедрым, правдивым, верующим, обретает [высшую] цель. И даже прежестокий человек, услышав это предание, без сомнения оставит грех, [равный] убийству зародыша. Это предание зовётся „Джая“ („Победа“); жаждущему победы [должно] слушать [его]: [он] покорит всю землю и одолеет также врагов. Это — лучшее [средство к рождению] сына, великое благословение [благоденствия]; царице и юному наследнику [должно] слушать [его] многократно. Это — благая наука пользы, это — высшая наука дхармы, это названо наукою освобождения — [так] изречено безмерно-мудрым Вьясою.»

Commentary

Здесь возглашается величие (махатмья) Махабхараты — её достоинство и плод. Знаменательно, что эпос [поставлен] вровень с Ведами («равно Ведам, чистое и высшее») и [назван] «Ведою Кришны [-Двайпаяны]»: для тех, кому недоступно [прямое] изучение Вед, Махабхарата [служит] [вратами] [к] [той] [же] [истине]. Эта мысль особенно весома: великий эпос и Пураны суть «пятая Веда», изложенная языком повести для блага всех людей века Кали. Знаменательно и то, что сказание объемлет все четыре цели жизни: оно — и наука артхи (пользы), и дхармы, и (как будет сказано) камы, и мокши (освобождения); потому оно — полное руководство жизни. Заметим имя «Джая» («Победа»): подлинная победа, возвещаемая здесь, — не только над врагами внешними, но над грехом и над самим собою; ибо слушание очищает «даже прежестокого». Так писание само свидетельствует о своей спасительной силе: оно дано не для забавы, но для очищения сердца и восхождения к Богу.

Version

e4cb0f3b8eed · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with