Mahabharata
Vidurapratyāgamana-parva (The Return of Vidura)3.7.11–17
2812 / 15823
Mahabharata · 3.7.11–17
Devanāgarī

सो ऽचिरेण समासाद्य तद् वनं यत्र पाण्डवाः ॥
रौरवाजिनसंवीतं ददर्शाथ युधिष्ठिरम् ॥
विदुरेण सहासीनं ब्राह्मणैश् च सहस्रशः ॥
भ्रातृभिश् चाभिसंगुप्तं देवैर् इव शतक्रतुम् ॥
युधिष्ठिरम् अथाभ्येत्य पूजयाम् आस संजयः ॥
भीमार्जुनयमांश् चापि तदर्हं प्रत्यपद्यत ॥
राज्ञा पृष्टः स कुशलं सुखासीनश् च संजयः ॥
शशंसागमने हेतुम् इदं चैवाब्रवीद् वचः ॥
राजा स्मरति ते क्षत्तर् धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः ॥
तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रं संजीवय च पार्थिवम् ॥
सो ऽनुमान्य नरश्रेष्ठान् पाण्डवान् कुरुनन्दनान् ॥
नियोगाद् राजसिंहस्य गन्तुम् अर्हसि मानद ॥
एवम् उक्तस् तु विदुरो धीमान् स्वजनवत्सलः ॥
युधिष्ठिरस्यानुमते पुनर् आयाद् गजाह्वयम् ॥

Transliteration (IAST)

so 'cireṇa samāsādya tad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥ ||
rauravājinasaṃvītaṃ dadarśātha yudhiṣṭhiram ||
vidureṇa sahāsīnaṃ brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ ||
bhrātṛbhiś cābhisaṃguptaṃ devair iva śatakratum ||
yudhiṣṭhiram athābhyetya pūjayām āsa saṃjayaḥ ||
bhīmārjunayamāṃś cāpi tadarhaṃ pratyapadyata ||
rājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃ sukhāsīnaś ca saṃjayaḥ ||
śaśaṃsāgamane hetum idaṃ caivābravīd vacaḥ ||
rājā smarati te kṣattar dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ ||
taṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃ saṃjīvaya ca pārthivam ||
so 'numānya naraśreṣṭhān pāṇḍavān kurunandanān ||
niyogād rājasiṃhasya gantum arhasi mānada ||
evam uktas tu viduro dhīmān svajanavatsalaḥ ||
yudhiṣṭhirasyānumate punar āyād gajāhvayam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
सः अचिरेण समासाद्यsaḥ acireṇa samāsādyahe, soon reaching
तद् वनं यत्र पाण्डवाःtad vanaṃ yatra pāṇḍavāḥthat forest where the Pandavas were
रौरवाजिनसंवीतंrauravājinasaṃvītaṃclad in a deerskin
ददर्श अथ युधिष्ठिरम्dadarśa atha yudhiṣṭhiramsaw then Yudhishthira
विदुरेण सह आसीनंvidureṇa saha āsīnaṃseated together with Vidura
ब्राह्मणैः च सहस्रशःbrāhmaṇaiḥ ca sahasraśaḥand with thousands of brahmins
भ्रातृभिः च अभिसंगुप्तंbhrātṛbhiḥ ca abhisaṃguptaṃguarded by his brothers
देवैः इव शतक्रतुम्devaiḥ iva śatakratumlike Shatakratu by the gods
युधिष्ठिरम् अथ अभ्येत्यyudhiṣṭhiram atha abhyetyathen, approaching Yudhishthira
पूजयाम् आस संजयःpūjayām āsa saṃjayaḥSanjaya honored him
भीमार्जुनयमान् च अपिbhīmārjunayamān ca apiand Bhima, Arjuna, and the twins
तद् अर्हं प्रत्यपद्यतtad arhaṃ pratyapadyatahe honored as was fitting for them
राज्ञा पृष्टः स कुशलंrājñā pṛṣṭaḥ sa kuśalaṃasked by the king about his welfare
सुखासीनः च संजयःsukhāsīnaḥ ca saṃjayaḥand Sanjaya, having sat down comfortably
शशंस आगमने हेतुम्śaśaṃsa āgamane hetumtold the reason for his coming
इदं च एव अब्रवीत् वचःidaṃ ca eva abravīt vacaḥand spoke this word
राजा स्मरति ते क्षत्तर्rājā smarati te kṣattarthe king remembers you, O Kshattr
धृतराष्ट्रः अम्बिकासुतःdhṛtarāṣṭraḥ ambikāsutaḥDhritarashtra, son of Ambika
तं पश्य गत्वा त्वं क्षिप्रंtaṃ paśya gatvā tvaṃ kṣipraṃgo quickly and see him
संजीवय च पार्थिवम्saṃjīvaya ca pārthivamand revive the king
सः अनुमान्य नरश्रेष्ठान्saḥ anumānya naraśreṣṭhānhe, having obtained the consent of the best of men
पाण्डवान् कुरुनन्दनान्pāṇḍavān kurunandanānthe Pandavas, joy of the Kurus
नियोगात् राजसिंहस्यniyogāt rājasiṃhasyaby the command of the lion among kings
गन्तुम् अर्हसि मानदgantum arhasi mānadayou ought to go, O honor-giver
एवम् उक्तः तु विदुरःevam uktaḥ tu viduraḥthus addressed, Vidura
धीमान् स्वजनवत्सलःdhīmān svajanavatsalaḥthe wise one, devoted to his own kin
युधिष्ठिरस्य अनुमतेyudhiṣṭhirasya anumatewith the consent of Yudhishthira
पुनर् आयात् गजाह्वयम्punar āyāt gajāhvayamreturned again to Hastinapura
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽचिरेण'cireṇaoriginal form "'cireṇa", added to complete the word-by-word coverage
ददर्शाथdadarśāthaoriginal form "dadarśātha", added to complete the word-by-word coverage
सहासीनंsahāsīnaṃoriginal form "sahāsīnaṃ", added to complete the word-by-word coverage
ब्राह्मणैश्brāhmaṇaiśoriginal form "brāhmaṇaiś", added to complete the word-by-word coverage
भ्रातृभिश्bhrātṛbhiśoriginal form "bhrātṛbhiś", added to complete the word-by-word coverage
चाभिसंगुप्तंcābhisaṃguptaṃoriginal form "cābhisaṃguptaṃ", added to complete the word-by-word coverage
देवैर्devairoriginal form "devair", added to complete the word-by-word coverage
अथाभ्येत्यathābhyetyaoriginal form "athābhyetya", added to complete the word-by-word coverage
भीमार्जुनयमांश्bhīmārjunayamāṃśoriginal form "bhīmārjunayamāṃś", added to complete the word-by-word coverage
चापिcāpioriginal form "cāpi", added to complete the word-by-word coverage
तदर्हंtadarhaṃoriginal form "tadarhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सुखासीनश्sukhāsīnaśoriginal form "sukhāsīnaś", added to complete the word-by-word coverage
शशंसागमनेśaśaṃsāgamaneoriginal form "śaśaṃsāgamane", added to complete the word-by-word coverage
चैवाब्रवीद्caivābravīdoriginal form "caivābravīd", added to complete the word-by-word coverage
धृतराष्ट्रोdhṛtarāṣṭrooriginal form "dhṛtarāṣṭro", added to complete the word-by-word coverage
ऽम्बिकासुतः'mbikāsutaḥoriginal form "'mbikāsutaḥ", added to complete the word-by-word coverage
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽनुमान्य'numānyaoriginal form "'numānya", added to complete the word-by-word coverage
नियोगाद्niyogādoriginal form "niyogād", added to complete the word-by-word coverage
उक्तस्uktasoriginal form "uktas", added to complete the word-by-word coverage
विदुरोvidurooriginal form "viduro", added to complete the word-by-word coverage
युधिष्ठिरस्यानुमतेyudhiṣṭhirasyānumateoriginal form "yudhiṣṭhirasyānumate", added to complete the word-by-word coverage
आयाद्āyādoriginal form "āyād", added to complete the word-by-word coverage
Translation

Soon Sanjaya reached the forest where the Pandavas dwelt, and saw Yudhishthira, clad in a deerskin, seated together with Vidura and thousands of brahmins, guarded by his brothers as Indra is guarded by the gods. Approaching Yudhishthira, Sanjaya paid him honor, and likewise honored Bhima, Arjuna, and the twins as was fitting. When the king asked after his welfare, Sanjaya, seated at ease, told the reason for his coming and spoke these words: "O Kshattr, King Dhritarashtra, son of Ambika, remembers you. Go quickly, see him, and revive the king. With the leave of these best of men, the Pandavas, joy of the Kurus, you should go, by the command of the lion among kings, O giver of honor." So addressed, wise Vidura, devoted to his own kin, with Yudhishthira's consent, returned once more to Hastinapura.

Version

6a9056db3285 · published Jul 16, 2026, 4:33:28 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with