Mahabharata
Saubhavadha-upakrama-parva (Kṛṣṇa Explains His Absence)3.14.9–17
2850 / 15823
Mahabharata · 3.14.9–17
Devanāgarī

एकाह्ना द्रव्यनाशो ऽत्र ध्रुवं व्यसनम् एव च ॥
अभुक्तनाशश् चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम् ॥
एतच् चान्यच् च कौरव्य प्रसङ्गि कटुकोदयम् ॥
द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम् ॥
एवम् उक्तो यदि मया गृह्णीयाद् वचनं मम ॥
अनामयं स्याद् धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दन ॥
न चेत् स मम राजेन्द्र गृह्णीयान् मधुरं वचः ॥
पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम् ॥
अथैनान् अभिनीयैवं सुहृदो नाम दुर्हृदः ॥
सभासदश् च तान् सर्वान् भेदयेयं दुरोदरान् ॥
असांनिध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्व् अभूत् तदा ॥
येनेदं व्यसनं प्राप्ता भवन्तो द्यूतकारितम् ॥
सो ऽहम् एत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन ॥
अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद् यथातथम् ॥
श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसः ॥
तूर्णम् अभ्यागतो ऽस्मि त्वां द्रष्टुकामो विशां पते ॥
अहो कृच्छ्रम् अनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ ॥
ये वयं त्वां व्यसनिनं पश्यामः सह सोदरैः ॥

Transliteration (IAST)

ekāhnā dravyanāśo 'tra dhruvaṃ vyasanam eva ca ||
abhuktanāśaś cārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam ||
etac cānyac ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam ||
dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam ||
evam ukto yadi mayā gṛhṇīyād vacanaṃ mama ||
anāmayaṃ syād dharmasya kurūṇāṃ kurunandana ||
na cet sa mama rājendra gṛhṇīyān madhuraṃ vacaḥ ||
pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam ||
athainān abhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ ||
sabhāsadaś ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarān ||
asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣv abhūt tadā ||
yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam ||
so 'ham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana ||
aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānād yathātatham ||
śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ ||
tūrṇam abhyāgato 'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate ||
aho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha ||
ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
एकाह्ना द्रव्यनाशः अत्र ध्रुवं व्यसनम् एव चekāhnā dravyanāśaḥ atra dhruvaṃ vyasanam eva cain a single day property here is lost, and misfortune inevitably follows
अभुक्तनाशः च अर्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम्abhuktanāśaḥ ca arthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalamriches perish unused, and only harshness of speech remains
एतत् च अन्यत् च कौरव्य प्रसङ्गि कटुकोदयम्etat ca anyat ca kauravya prasaṅgi kaṭukodayamthis and other things, O Kauravya, born of attachment, bear a bitter fruit
द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्य आम्बिकासुतम्dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādya āmbikāsutamI would have spoken of the game, O mighty-armed one, having come to Ambika's son
एवम् उक्तः यदि मया गृह्णीयात् वचनं ममevam uktaḥ yadi mayā gṛhṇīyāt vacanaṃ mamaif, thus addressed by me, he had accepted my word
अनामयं स्यात् धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दनanāmayaṃ syāt dharmasya kurūṇāṃ kurunandanathe dharma of the Kurus would have remained sound, O joy of the Kurus
न चेत् स मम राजेन्द्र गृह्णीयात् मधुरं वचःna cet sa mama rājendra gṛhṇīyāt madhuraṃ vacaḥbut if he had not accepted my sweet word, O king of kings
पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम्pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tamand the wholesome one, O best of the Bharatas, I would have restrained him by force
अथ एनान् अभिनीय एवम् सुहृदः नाम दुर्हृदःatha enān abhinīya evam suhṛdaḥ nāma durhṛdaḥthen, having brought forward these so-called friends who were in truth enemies
सभासदः च तान् सर्वान् भेदयेयं दुरोदरान्sabhāsadaḥ ca tān sarvān bhedayeyaṃ durodarānand all those members of the assembly, wicked gamblers, I would have set at odds
असांनिध्यं तु कौरव्य मम अनर्तेषु अभूत् तदाasāṃnidhyaṃ tu kauravya mama anarteṣu abhūt tadābut at that time, O Kauravya, I was not present, being away
येन इदं व्यसनं प्राप्ता भवन्तः द्यूतकारितम्yena idaṃ vyasanaṃ prāptā bhavantaḥ dyūtakāritamby which you all came to this misfortune, brought on by the game
सः अहम् एत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दनsaḥ aham etya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandanaI, having come, O best of the Kurus, to Dvaraka, O son of Pandu
अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानात् यथातथम्aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānāt yathātathamheard from Yuyudhana, just as it was, that you were in distress
श्रुत्वा एव च अहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसःśrutvā eva ca ahaṃ rājendra paramodvignamānasaḥand as soon as I heard, O king of kings, with a mind deeply troubled
तूर्णम् अभ्यागतः अस्मि त्वां द्रष्टुकामः विशां पतेtūrṇam abhyāgataḥ asmi tvāṃ draṣṭukāmaḥ viśāṃ pateI have come swiftly, wishing to see you, O lord of the people
अहो कृच्छ्रम् अनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभaho kṛcchram anuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabhaalas, what misery we have all come to, O bull of the Bharatas
ये वयं त्वां व्यसनिनं पश्यामः सह सोदरैःye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥthat we see you in distress together with your brothers
द्रव्यनाशोdravyanāśooriginal form "dravyanāśo", added to complete the word-by-word coverage
ऽत्र'traoriginal form "'tra", added to complete the word-by-word coverage
अभुक्तनाशश्abhuktanāśaśoriginal form "abhuktanāśaś", added to complete the word-by-word coverage
चार्थानांcārthānāṃoriginal form "cārthānāṃ", added to complete the word-by-word coverage
एतच्etacoriginal form "etac", added to complete the word-by-word coverage
चान्यच्cānyacoriginal form "cānyac", added to complete the word-by-word coverage
समासाद्याम्बिकासुतम्samāsādyāmbikāsutamoriginal form "samāsādyāmbikāsutam", added to complete the word-by-word coverage
उक्तोuktooriginal form "ukto", added to complete the word-by-word coverage
गृह्णीयाद्gṛhṇīyādoriginal form "gṛhṇīyād", added to complete the word-by-word coverage
स्याद्syādoriginal form "syād", added to complete the word-by-word coverage
गृह्णीयान्gṛhṇīyānoriginal form "gṛhṇīyān", added to complete the word-by-word coverage
अथैनान्athainānoriginal form "athainān", added to complete the word-by-word coverage
अभिनीयैवंabhinīyaivaṃoriginal form "abhinīyaivaṃ", added to complete the word-by-word coverage
सुहृदोsuhṛdooriginal form "suhṛdo", added to complete the word-by-word coverage
सभासदश्sabhāsadaśoriginal form "sabhāsadaś", added to complete the word-by-word coverage
ममानर्तेष्व्mamānarteṣvoriginal form "mamānarteṣv", added to complete the word-by-word coverage
येनेदंyenedaṃoriginal form "yenedaṃ", added to complete the word-by-word coverage
भवन्तोbhavantooriginal form "bhavanto", added to complete the word-by-word coverage
सोsooriginal form "so", added to complete the word-by-word coverage
ऽहम्'hamoriginal form "'ham", added to complete the word-by-word coverage
युयुधानाद्yuyudhānādoriginal form "yuyudhānād", added to complete the word-by-word coverage
श्रुत्वैवśrutvaivaoriginal form "śrutvaiva", added to complete the word-by-word coverage
चाहंcāhaṃoriginal form "cāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
अभ्यागतोabhyāgatooriginal form "abhyāgato", added to complete the word-by-word coverage
ऽस्मि'smioriginal form "'smi", added to complete the word-by-word coverage
द्रष्टुकामोdraṣṭukāmooriginal form "draṣṭukāmo", added to complete the word-by-word coverage
Translation

"In gambling, in a single day, property is lost and misfortune inevitably follows; riches vanish without benefit, and only harshness of speech remains. Of this and of everything else that bears the bitter fruit of attachment, I would have spoken to Ambika's son. Had he accepted my word, the dharma of the Kurus would have remained sound. Had he not accepted my sweet and wholesome word, I would have restrained him by force. And those who called themselves friends but were in truth enemies, and all the wicked gamblers in the assembly, I would have set against one another. But at that time I was not present, and so you all came to this misfortune brought on by the game. When I returned to Dvaraka, I heard from Yuyudhana what had happened to you. As soon as I heard it, I hastened, deeply troubled, to see you. Alas, what misery has befallen us all: we see you and your brothers in such distress."

Version

6a4e28644d09 · published Jul 16, 2026, 4:44:34 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with