Mahabharata 3.51.11-24

Devanāgarī

एतस्मिन्न् एव काले तु पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥
अटमानौ महात्मानाव् इन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥
नारदः पर्वतश् चैव महात्मानौ महाव्रतौ ॥
देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥
ताव् अर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् ॥
पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥
नारद उवाच
आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतम् ईश्वर ॥
लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥
बृहदश्व उवाच
नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ॥
धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥
शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्य् अपराङ्मुखाः ॥
अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥
क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् ॥
आगच्छतो महीपालान् अतिथीन् दयितान् मम ॥
एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ॥
शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥
विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता ॥
रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥
तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव ॥
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥
तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ॥
काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥
एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः ॥
आजग्मुर् देवराजस्य समीपम् अमरोत्तमाः ॥
ततस् तच् छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ॥
श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्य् उत ॥
ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ॥
विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥

Transliteration (IAST)

etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau ||
aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau ||
nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau ||
devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau ||
tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam ||
papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ ||
nārada uvāca
āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara ||
loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho ||
bṛhadaśva uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā ||
dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ ||
śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ ||
ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk ||
kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham ||
āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama ||
evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata ||
śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ ||
vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā ||
rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ ||
tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva ||
tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ ||
tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ ||
kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana ||
etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ ||
ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ ||
tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat ||
śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta ||
tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ ||
vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

एतस्मिन्न् एव काले तु पुराणाव् ऋषिसत्तमौ ॥ अटमानौ महात्मानाव् इन्द्रलोकम् इतो गतौ ॥ नारदः पर्वतश् चैव महात्मानौ महाव्रतौ ॥ देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥ ताव् अर्चित्वा सहस्राक्षस् ततः कुशलम् अव्ययम् ॥ पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ॥ नारद उवाच आवयोः कुशलं देव सर्वत्रगतम् ईश्वर ॥ लोके च मघवन् कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ॥ बृहदश्व उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा ॥ धर्मज्ञाः पृथिवीपालास् त्यक्तजीवितयोधिनः ॥ शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्य् अपराङ्मुखाः ॥ अयं लोको ऽक्षयस् तेषां यथैव मम कामधुक् ॥ क्व नु ते क्षत्रियाः शूरा न हि पश्यामि तान् अहम् ॥ आगच्छतो महीपालान् अतिथीन् दयितान् मम ॥ एवम् उक्तस् तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत ॥ शृणु मे भगवन् येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ विदर्भराजदुहिता दमयन्तीति विश्रुता ॥ रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ॥ तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिराद् इव ॥ तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश् च सर्वशः ॥ तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः ॥ काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ॥ एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाश् च साग्निकाः ॥ आजग्मुर् देवराजस्य समीपम् अमरोत्तमाः ॥ ततस् तच् छुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् ॥ श्रुत्वा चैवाब्रुवन् हृष्टा गच्छामो वयम् अप्य् उत ॥ ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः ॥ विदर्भान् अभितो जग्मुर् यत्र सर्वे महीक्षितः ॥etasminn eva kāle tu purāṇāv ṛṣisattamau || aṭamānau mahātmānāv indralokam ito gatau || nāradaḥ parvataś caiva mahātmānau mahāvratau || devarājasya bhavanaṃ viviśāte supūjitau || tāv arcitvā sahasrākṣas tataḥ kuśalam avyayam || papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ || nārada uvāca āvayoḥ kuśalaṃ deva sarvatragatam īśvara || loke ca maghavan kṛtsne nṛpāḥ kuśalino vibho || bṛhadaśva uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā || dharmajñāḥ pṛthivīpālās tyaktajīvitayodhinaḥ || śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchanty aparāṅmukhāḥ || ayaṃ loko 'kṣayas teṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk || kva nu te kṣatriyāḥ śūrā na hi paśyāmi tān aham || āgacchato mahīpālān atithīn dayitān mama || evam uktas tu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata || śṛṇu me bhagavan yena na dṛśyante mahīkṣitaḥ || vidarbharājaduhitā damayantīti viśrutā || rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ || tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirād iva || tatra gacchanti rājāno rājaputrāś ca sarvaśaḥ || tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ || kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana || etasmin kathyamāne tu lokapālāś ca sāgnikāḥ || ājagmur devarājasya samīpam amarottamāḥ || tatas tac chuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat || śrutvā caivābruvan hṛṣṭā gacchāmo vayam apy uta || tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ || vidarbhān abhito jagmur yatra sarve mahīkṣitaḥ ||В это время Нарада и Парвата приходят к Индре; Нарада объясняет, что героические кшатрии не явились в небо, потому что все идут на сваямвару Дамаянти, и локапалы тоже решают отправиться в Видарбху.

Translation

В это же время два древних великих риши, Нарада и Парвата, странствуя, пришли из этого мира в обитель Индры. Сахасракша почтил их и спросил об их благополучии и о благополучии всех миров. Нарада сказал: «У нас всё благополучно, о бог, и во всём мире цари благополучны». Услышав это, губитель Балы и Вритры спросил: «Где же те доблестные кшатрии, знатоки дхармы, которые, не отворачиваясь, находят смерть от оружия? Я не вижу этих царей, моих любимых гостей». Нарада ответил: «Слушай, почему их не видно. У царя Видарбхи есть дочь Дамаянти, превосходящая красотой всех женщин на земле. Скоро будет её сваямвара, и туда идут все цари и царевичи, желая эту драгоценность мира». Пока он говорил, к Индре пришли и локапалы с Агни. Услышав слова Нарады, они радостно сказали: «Мы тоже пойдём», и все с войсками и ездовыми животными отправились к Видарбхе, туда, где собирались земные владыки».

Commentary

Красота и добродетель Дамаянти собирают не только царей, но и богов. Человеческий выбор оказывается событием, видимым в небесном мире.

Version

a9783b78c124 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC