Mahabharata 3.51.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ॥
तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥
ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ॥
बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥
ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ॥
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् ॥
न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ॥
ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥
ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः ॥
न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥
तच् छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥
चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥
स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ॥
अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
स संनिपातयाम् आस महीपालान् विशां पते ॥
अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
अभिजग्मुस् तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥
हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ॥
विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata ||
tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā ||
tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā ||
babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā ||
ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā ||
na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit ||
na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ ||
tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ ||
tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ ||
nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara ||
tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt ||
cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati ||
sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām ||
apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||
sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate ||
anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho ||
śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram ||
abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt ||
hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām ||
vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ॥ तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥ ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ॥ बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥ ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ॥ न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् ॥ न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ॥ ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥ ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः ॥ न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥ तच् छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥ चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥ स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ॥ अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ स संनिपातयाम् आस महीपालान् विशां पते ॥ अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥ श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ अभिजग्मुस् तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥ हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ॥ विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥bṛhadaśva uvāca damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata || tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā || tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā || babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā || ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā || na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit || na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ || tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ || tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ || nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara || tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt || cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati || sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām || apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram || sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate || anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho || śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram || abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt || hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām || vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||Дамаянти после слов лебедя теряет покой, худеет, вздыхает и не радуется ни ложу, ни сиденью; подруги сообщают Бхиме, и он, увидев дочь в брачном возрасте, созывает царей на сваямвару.

Translation

Брихадэшва сказал: «Услышав слова лебедя, Дамаянти с того дня потеряла покой из-за Налы. Она стала задумчивой, печальной, бледной и худой, всё время вздыхала, смотрела вверх, пребывала в размышлении и казалась безумной. Ни ночью, ни днём она не спала и часто повторяла: “О!” Подруги по признакам поняли её состояние и сообщили царю Видарбхи, что Дамаянти нездорова. Услышав это, Бхима задумался о великом деле для дочери: она достигла юности, и нужно устроить сваямвару. Он созвал земных царей: “Герои, пусть будет совершена эта сваямвара”. Услышав о ней, цари по велению Бхимы прибыли, оглашая землю грохотом слонов, коней и колесниц, с украшенными войсками, гирляндами и драгоценностями».

Commentary

Любовь Дамаянти проявляется не как лёгкое увлечение, а как сила, меняющая тело и ум. Отец отвечает на её состояние не принуждением, а открытым выбором.

Version

e4660398e0e9 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC