Mahabharata 3.51.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ॥
तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥
ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ॥
बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥
ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ॥
न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् ॥
न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ॥
ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥
ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः ॥
न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥
तच् छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥
चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥
स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ॥
अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
स संनिपातयाम् आस महीपालान् विशां पते ॥
अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥
श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥
अभिजग्मुस् तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥
हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ॥
विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata ||
tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā ||
tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā ||
babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā ||
ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā ||
na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit ||
na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ ||
tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ ||
tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ ||
nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara ||
tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt ||
cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati ||
sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām ||
apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||
sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate ||
anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho ||
śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram ||
abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt ||
hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām ||
vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच दमयन्ती तु तच् छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत ॥ तदा प्रभृति नस्वस्था नलं प्रति बभूव सा ॥ ततश् चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा ॥ बभूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥ ऊर्ध्वदृष्टिर् ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना ॥ न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हि चित् ॥ न नक्तं न दिवा शेते हा हेति वदती मुहुः ॥ ताम् अस्वस्थां तदाकारां सख्यस् ता जज्ञुर् इङ्गितैः ॥ ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीगणः ॥ न्यवेदयत नस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वर ॥ तच् छ्रुत्वा नृपतिर् भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥ चिन्तयाम् आस तत् कार्यं सुमहत् स्वां सुतां प्रति ॥ स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् ॥ अपश्यद् आत्मनः कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ स संनिपातयाम् आस महीपालान् विशां पते ॥ अनुभूयताम् अयं वीराः स्वयंवर इति प्रभो ॥ श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम् ॥ अभिजग्मुस् तदा भीमं राजानो भीमशासनात् ॥ हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम् ॥ विचित्रमाल्याभरणैर् बलैर् दृश्यैः स्वलंकृतैः ॥bṛhadaśva uvāca damayantī tu tac chrutvā vaco haṃsasya bhārata || tadā prabhṛti nasvasthā nalaṃ prati babhūva sā || tataś cintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā || babhūva damayantī tu niḥśvāsaparamā tadā || ūrdhvadṛṣṭir dhyānaparā babhūvonmattadarśanā || na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhi cit || na naktaṃ na divā śete hā heti vadatī muhuḥ || tām asvasthāṃ tadākārāṃ sakhyas tā jajñur iṅgitaiḥ || tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhīgaṇaḥ || nyavedayata nasvasthāṃ damayantīṃ nareśvara || tac chrutvā nṛpatir bhīmo damayantīsakhīgaṇāt || cintayām āsa tat kāryaṃ sumahat svāṃ sutāṃ prati || sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām || apaśyad ātmanaḥ kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram || sa saṃnipātayām āsa mahīpālān viśāṃ pate || anubhūyatām ayaṃ vīrāḥ svayaṃvara iti prabho || śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram || abhijagmus tadā bhīmaṃ rājāno bhīmaśāsanāt || hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām || vicitramālyābharaṇair balair dṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||After hearing the swan's words, Damayanti loses her peace, grows thin, sighs, and takes no joy in bed or seat; her friends tell Bhima, and he, seeing his daughter has come of age, summons the kings to a svayamvara.

Translation

Brihadashva said: "Having heard the swan's words, Damayanti from that day lost her peace of mind because of Nala. She became pensive, sorrowful, pale, and thin, sighing constantly, gazing upward, sunk in reflection, and seeming almost distracted. Neither by night nor by day did she sleep, and again and again she murmured, 'Oh!' Her friends read her state from these signs and told the king of Vidarbha that Damayanti was unwell. Hearing this, Bhima pondered a great matter concerning his daughter: she had come of age, and a svayamvara must be arranged. He summoned the kings of the earth: 'Heroes, let this svayamvara be held.' Hearing of it, the kings came at Bhima's command, making the earth resound with the din of elephants, horses, and chariots, their armies adorned with rich garlands and jewels."

Commentary

Damayanti's love shows itself not as a passing fancy but as a force that reshapes body and mind. Her father answers her condition not with compulsion but with an open choice.

Version

7ae9d1010071 · published Jul 16, 2026, 4:54:08 PM UTC

Available inRUEN