Mahabharata 3.58.11-22

Devanāgarī

क्षुधा संपीड्यमानस् तु नलो बहुतिथे ऽहनि ॥
अपश्यच् छकुनान् कांश् चिद् धिरण्यसदृशच्छदान् ॥
स चिन्तयाम् आस तदा निषधाधिपतिर् बली ॥
अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ॥
ततस् तान् अन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत् ॥
तस्यान्तरीयम् आदाय जग्मुः सर्वे विहायसा ॥
उत्पतन्तः खगास् ते तु वाक्यम् आहुस् तदा नलम् ॥
दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनम् अधोमुखम् ॥
वयम् अक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः ॥
आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥
तान् समीक्ष्य गतान् अक्षान् आत्मानं च विवाससम् ॥
पुण्यश्लोकस् ततो राजा दमयन्तीम् अथाब्रवीत् ॥
येषां प्रकोपाद् ऐश्वर्यात् प्रच्युतो ऽहम् अनिन्दिते ॥
प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः ॥
येषां कृते न सत्कारम् अकुर्वन् मयि नैषधाः ॥
त इमे शकुना भूत्वा वासो ऽप्य् अपहरन्ति मे ॥
वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ॥
भर्ता ते ऽहं निबोधेदं वचनं हितम् आत्मनः ॥
एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम् ॥
अवन्तीम् ऋक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥
एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ॥
आश्रमाश् च महर्षीणाम् अमी पुष्पफलान्विताः ॥
एष पन्था विदर्भाणाम् अयं गच्छति कोसलान् ॥
अतः परं च देशो ऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः ॥

Transliteration (IAST)

kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani ||
apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān ||
sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī ||
asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati ||
tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot ||
tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā ||
utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam ||
dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham ||
vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ ||
āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi ||
tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam ||
puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt ||
yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite ||
prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ ||
yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ ||
ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me ||
vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ ||
bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ ||
ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham ||
avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam ||
eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā ||
āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ ||
eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān ||
ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

क्षुधा संपीड्यमानस् तु नलो बहुतिथे ऽहनि ॥ अपश्यच् छकुनान् कांश् चिद् धिरण्यसदृशच्छदान् ॥ स चिन्तयाम् आस तदा निषधाधिपतिर् बली ॥ अस्ति भक्षो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति ॥ ततस् तान् अन्तरीयेण वाससा समवास्तृणोत् ॥ तस्यान्तरीयम् आदाय जग्मुः सर्वे विहायसा ॥ उत्पतन्तः खगास् ते तु वाक्यम् आहुस् तदा नलम् ॥ दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनम् अधोमुखम् ॥ वयम् अक्षाः सुदुर्बुद्धे तव वासो जिहीर्षवः ॥ आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ॥ तान् समीक्ष्य गतान् अक्षान् आत्मानं च विवाससम् ॥ पुण्यश्लोकस् ततो राजा दमयन्तीम् अथाब्रवीत् ॥ येषां प्रकोपाद् ऐश्वर्यात् प्रच्युतो ऽहम् अनिन्दिते ॥ प्राणयात्रां न विन्दे च दुःखितः क्षुधयार्दितः ॥ येषां कृते न सत्कारम् अकुर्वन् मयि नैषधाः ॥ त इमे शकुना भूत्वा वासो ऽप्य् अपहरन्ति मे ॥ वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः ॥ भर्ता ते ऽहं निबोधेदं वचनं हितम् आत्मनः ॥ एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दक्षिणापथम् ॥ अवन्तीम् ऋक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा ॥ आश्रमाश् च महर्षीणाम् अमी पुष्पफलान्विताः ॥ एष पन्था विदर्भाणाम् अयं गच्छति कोसलान् ॥ अतः परं च देशो ऽयं दक्षिणे दक्षिणापथः ॥kṣudhā saṃpīḍyamānas tu nalo bahutithe 'hani || apaśyac chakunān kāṃś cid dhiraṇyasadṛśacchadān || sa cintayām āsa tadā niṣadhādhipatir balī || asti bhakṣo mamādyāyaṃ vasu cedaṃ bhaviṣyati || tatas tān antarīyeṇa vāsasā samavāstṛṇot || tasyāntarīyam ādāya jagmuḥ sarve vihāyasā || utpatantaḥ khagās te tu vākyam āhus tadā nalam || dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnam adhomukham || vayam akṣāḥ sudurbuddhe tava vāso jihīrṣavaḥ || āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi || tān samīkṣya gatān akṣān ātmānaṃ ca vivāsasam || puṇyaślokas tato rājā damayantīm athābravīt || yeṣāṃ prakopād aiśvaryāt pracyuto 'ham anindite || prāṇayātrāṃ na vinde ca duḥkhitaḥ kṣudhayārditaḥ || yeṣāṃ kṛte na satkāram akurvan mayi naiṣadhāḥ || ta ime śakunā bhūtvā vāso 'py apaharanti me || vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ || bhartā te 'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitam ātmanaḥ || ete gacchanti bahavaḥ panthāno dakṣiṇāpatham || avantīm ṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam || eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā || āśramāś ca maharṣīṇām amī puṣpaphalānvitāḥ || eṣa panthā vidarbhāṇām ayaṃ gacchati kosalān || ataḥ paraṃ ca deśo 'yaṃ dakṣiṇe dakṣiṇāpathaḥ ||Голодный Нала видит золотокрылых птиц и пытается поймать их одеждой, но они уносят её и открывают, что они кости; Нала говорит Дамаянти, что силы, лишившие его царства и пищи, теперь украли одежду, и показывает ей дороги к Видарбхе, Косале, Аванти и южному пути.

Translation

На другой день, истощённый голодом, Нала увидел птиц с золотыми крыльями и подумал: «Сегодня это будет мне пищей, а может быть, и богатством». Он накрыл их своей верхней одеждой, но они унесли её в небо. Поднимаясь, птицы сказали Нале, стоящему на земле нагим, жалким и опустившим лицо: «Мы — кости, дурноразумный, пришли забрать твою одежду; нам было неприятно, что ты уходишь одетым». Увидев, что кости улетели, и себя без одежды, Пуньяшлока сказал Дамаянти: «Безупречная, из-за гнева тех сил я лишился власти, не нахожу средств к жизни и мучаюсь голодом. Из-за них Нишадхи не оказали мне почёта, и теперь они, став птицами, украли даже одежду. Я достиг крайней беды, страдаю и потерял ясность. Я твой муж: выслушай слово, полезное для тебя. Вот многие дороги идут на юг, переходя Аванти и гору Рикшавант. Вот великая гора Виндхья и река Пайошни, текущая к морю; вот ашрамы великих риши, полные цветов и плодов. Эта дорога ведёт к Видарбхе, эта — к Косале; дальше отсюда южная страна и южный путь».

Commentary

Нала ещё не говорит прямо “уйди”, но уже показывает дороги. Когда человек считает себя источником гибели для близкого, забота может исказиться в попытку оттолкнуть его.

Version

a845603fa036 · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC