Mahabharata 3.58.1-10

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
ततस् तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ॥
पुष्करेण हृतं राज्यं यच् चान्यद् वसु किं चन ॥
हृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो ऽब्रवीत् ॥
द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणो ऽस्ति कस् तव ॥
शिष्टा ते दमयन्त्य् एका सर्वम् अन्यद् धृतं मया ॥
दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥
पुष्करेणैवम् उक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ॥
व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किं चिद् अब्रवीत् ॥
ततः पुष्करम् आलोक्य नलः परममन्युमान् ॥
उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः ॥
एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ॥
निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥
दमयन्त्य् एकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥
स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधो ऽवसत् ॥
पुष्करस् तु महाराज घोषयाम् आस वै पुरे ॥
नले यः सम्यग् आतिष्ठेत् स गच्छेद् वध्यतां मम ॥
पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ॥
पौरा न तस्मिन् सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥
स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः ॥
त्रिरात्रम् उषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ ||
puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana ||
hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt ||
dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava ||
śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā ||
damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase ||
puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā ||
vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt ||
tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān ||
utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ ||
ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ ||
niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam ||
damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt ||
sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat ||
puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure ||
nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama ||
puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca ||
paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira ||
sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ ||
trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच ततस् तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः ॥ पुष्करेण हृतं राज्यं यच् चान्यद् वसु किं चन ॥ हृतराज्यं नलं राजन् प्रहसन् पुष्करो ऽब्रवीत् ॥ द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणो ऽस्ति कस् तव ॥ शिष्टा ते दमयन्त्य् एका सर्वम् अन्यद् धृतं मया ॥ दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ पुष्करेणैवम् उक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना ॥ व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किं चिद् अब्रवीत् ॥ ततः पुष्करम् आलोक्य नलः परममन्युमान् ॥ उत्सृज्य सर्वगात्रेभ्यो भूषणानि महायशाः ॥ एकवासा असंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः ॥ निश्चक्राम तदा राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ॥ दमयन्त्य् एकवस्त्रा तं गच्छन्तं पृष्ठतो ऽन्वियात् ॥ स तया बाह्यतः सार्धं त्रिरात्रं नैषधो ऽवसत् ॥ पुष्करस् तु महाराज घोषयाम् आस वै पुरे ॥ नले यः सम्यग् आतिष्ठेत् स गच्छेद् वध्यतां मम ॥ पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च ॥ पौरा न तस्मिन् सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ॥ स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सत्कृतः ॥ त्रिरात्रम् उषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥bṛhadaśva uvāca tatas tu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ || puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yac cānyad vasu kiṃ cana || hṛtarājyaṃ nalaṃ rājan prahasan puṣkaro 'bravīt || dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo 'sti kas tava || śiṣṭā te damayanty ekā sarvam anyad dhṛtaṃ mayā || damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase || puṣkareṇaivam uktasya puṇyaślokasya manyunā || vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃ cid abravīt || tataḥ puṣkaram ālokya nalaḥ paramamanyumān || utsṛjya sarvagātrebhyo bhūṣaṇāni mahāyaśāḥ || ekavāsā asaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ || niścakrāma tadā rājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam || damayanty ekavastrā taṃ gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt || sa tayā bāhyataḥ sārdhaṃ trirātraṃ naiṣadho 'vasat || puṣkaras tu mahārāja ghoṣayām āsa vai pure || nale yaḥ samyag ātiṣṭhet sa gacched vadhyatāṃ mama || puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca || paurā na tasmin satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira || sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na satkṛtaḥ || trirātram uṣito rājā jalamātreṇa vartayan ||После ухода Варшнеи Пушкара выигрывает царство и всё имущество, насмехается над Налой и предлагает поставить Дамаянти; Нала в гневе молчит, снимает украшения, выходит из города в одном платье, а Дамаянти следует за ним.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда Варшнея ушёл, Пушкара выиграл у играющего Пуньяшлоки царство и всё остальное имущество. Увидев Налу без царства, он рассмеялся и сказал: “Пусть игра продолжается. Какая у тебя есть встречная ставка? У тебя осталась одна Дамаянти; всё прочее я взял. Если считаешь правильным, пусть ставкой будет Дамаянти”. От этих слов Пушкары сердце Пуньяшлоки словно разорвалось от гнева, но он ничего не ответил. Взглянув на Пушкару, великий славой Нала снял со всех членов украшения и, в одной одежде, без покрывала, увеличивая горе друзей, вышел из города, оставив огромную славу. Дамаянти, тоже в одной одежде, пошла за ним. С ней Нишадха прожил за городом три ночи. Пушкара же объявил в городе: “Кто окажет Нале должный приём, тот будет казнён мной”. Из-за слов Пушкары и страха перед ним горожане не почтили Налу. Так достойный почёта царь, не почтённый у города, прожил три ночи, поддерживая себя одной водой».

Commentary

Пушкара пытается превратить Дамаянти в ставку, но молчание Налы здесь достойнее любого ответа. Он теряет царство, но не отдаёт жену в пространство игры.

Version

88ca43fe1d0b · published Jun 18, 2026, 4:30:46 AM UTC