बृहदश्व उवाच
उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते ॥
ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥
तत्र शुश्राव मध्ये ऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्य चित् ॥
अभिधाव नलेत्य् उच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥
मा भैर् इति नलश् चोक्त्वा मध्यम् अग्नेः प्रविश्य तम् ॥
ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥
स नागः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानो नलं तदा ॥
उवाच विद्धि मां राजन् नागं कर्कोटकं नृप ॥
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर् अनागाः सुमहातपाः ॥
तेन मन्युपरीतेन शप्तो ऽस्मि मनुजाधिप ॥
तस्य शापान् न शक्नोमि पदाद् विचलितुं पदम् ॥
उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस् त्रातुम् अर्हति मां भवान् ॥
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ॥
लघुश् च ते भविष्यामि शीघ्रम् आदाय गच्छ माम् ॥
एवम् उक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥
तं गृहीत्वा नलः प्रायाद् उद्देशं दाववर्जितम् ॥
आकाशदेशम् आसाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ॥
उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटको ऽब्रवीत् ॥
पदानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध कानि चित् ॥
तत्र ते ऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत् परम् ॥
ततः संख्यातुम् आरब्धम् अदशद् दशमे पदे ॥
तस्य दष्टस्य तद् रूपं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥
स दृष्ट्वा विस्मितस् तस्थाव् आत्मानं विकृतं नलः ॥
स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥
bṛhadaśva uvāca
utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate ||
dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane ||
tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit ||
abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt ||
mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam ||
dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam ||
sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā ||
uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa ||
mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ ||
tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa ||
tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam ||
upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān ||
sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ ||
laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām ||
evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ ||
taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam ||
ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā ||
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt ||
padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit ||
tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param ||
tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade ||
tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata ||
sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ ||
svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ ||
Brihadashva said: "Having left Damayanti, King Nala saw a great fire blazing in the depths of the forest. From the midst of the fire he heard a voice calling again and again: 'Come here, Nala! Punyashloka!' Nala said, 'Do not fear,' entered the fire, and saw the king of serpents coiled in rings. The serpent, trembling and with joined palms, said: 'King, know me — I am the serpent Karkotaka. I deceived a great and blameless brahmarshi, and in his wrath he cursed me. Because of his curse I cannot move even a single step. I will show you a blessing; you must save me. I will become your friend — among serpents there is none equal to me. I will make myself light for you: quickly take me up and carry me away.' Having said this, the king of serpents became the size of a thumb. Nala took him up and went toward a place free of the fire. When they reached a space the fire did not touch, Karkotaka, wishing to be set down, said again: 'Count your own steps, O Nishadha, as you go. There I will grant you the highest good.' Nala began to count, and at the tenth step the serpent bit him. At once his form vanished. Astonished, Nala stood beholding himself transformed, and saw the serpent in its own true shape."
62732bc1f579 · published Jul 16, 2026, 4:58:37 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Karkotaka wounds Nala in order to save him. Grace sometimes arrives in a form that, at first, cannot be told apart from a fresh calamity.