Mahabharata 3.63.1-12

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते ॥
ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥
तत्र शुश्राव मध्ये ऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्य चित् ॥
अभिधाव नलेत्य् उच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥
मा भैर् इति नलश् चोक्त्वा मध्यम् अग्नेः प्रविश्य तम् ॥
ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥
स नागः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानो नलं तदा ॥
उवाच विद्धि मां राजन् नागं कर्कोटकं नृप ॥
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर् अनागाः सुमहातपाः ॥
तेन मन्युपरीतेन शप्तो ऽस्मि मनुजाधिप ॥
तस्य शापान् न शक्नोमि पदाद् विचलितुं पदम् ॥
उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस् त्रातुम् अर्हति मां भवान् ॥
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ॥
लघुश् च ते भविष्यामि शीघ्रम् आदाय गच्छ माम् ॥
एवम् उक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥
तं गृहीत्वा नलः प्रायाद् उद्देशं दाववर्जितम् ॥
आकाशदेशम् आसाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ॥
उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटको ऽब्रवीत् ॥
पदानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध कानि चित् ॥
तत्र ते ऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत् परम् ॥
ततः संख्यातुम् आरब्धम् अदशद् दशमे पदे ॥
तस्य दष्टस्य तद् रूपं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥
स दृष्ट्वा विस्मितस् तस्थाव् आत्मानं विकृतं नलः ॥
स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate ||
dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane ||
tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit ||
abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt ||
mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam ||
dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam ||
sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā ||
uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa ||
mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ ||
tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa ||
tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam ||
upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān ||
sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ ||
laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām ||
evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ ||
taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam ||
ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā ||
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt ||
padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit ||
tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param ||
tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade ||
tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata ||
sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ ||
svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते ॥ ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥ तत्र शुश्राव मध्ये ऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्य चित् ॥ अभिधाव नलेत्य् उच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥ मा भैर् इति नलश् चोक्त्वा मध्यम् अग्नेः प्रविश्य तम् ॥ ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥ स नागः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानो नलं तदा ॥ उवाच विद्धि मां राजन् नागं कर्कोटकं नृप ॥ मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर् अनागाः सुमहातपाः ॥ तेन मन्युपरीतेन शप्तो ऽस्मि मनुजाधिप ॥ तस्य शापान् न शक्नोमि पदाद् विचलितुं पदम् ॥ उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस् त्रातुम् अर्हति मां भवान् ॥ सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः ॥ लघुश् च ते भविष्यामि शीघ्रम् आदाय गच्छ माम् ॥ एवम् उक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ॥ तं गृहीत्वा नलः प्रायाद् उद्देशं दाववर्जितम् ॥ आकाशदेशम् आसाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना ॥ उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटको ऽब्रवीत् ॥ पदानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध कानि चित् ॥ तत्र ते ऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत् परम् ॥ ततः संख्यातुम् आरब्धम् अदशद् दशमे पदे ॥ तस्य दष्टस्य तद् रूपं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥ स दृष्ट्वा विस्मितस् तस्थाव् आत्मानं विकृतं नलः ॥ स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥bṛhadaśva uvāca utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate || dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane || tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasya cit || abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt || mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam || dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam || sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā || uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa || mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ || tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa || tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam || upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān || sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ || laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām || evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ || taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam || ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā || utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt || padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kāni cit || tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param || tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade || tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata || sa dṛṣṭvā vismitas tasthāv ātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ || svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ ||Оставив Дамаянти, Нала видит лесной пожар и слышит зов; войдя в огонь, он находит царя нагов Каркотаку, проклятого риши и неспособного двигаться, выносит его из огня, но на десятом шаге змей кусает Налу, и его облик меняется.

Translation

Брихадэшва сказал: «Оставив Дамаянти, царь Нала увидел в глубоком лесу великий пожар. Из середины огня он услышал чей-то голос, снова и снова зовущий: “Беги сюда, Нала! Пуньяшлока!” Нала сказал: “Не бойся”, вошёл в огонь и увидел царя нагов, свернувшегося кольцами. Наг, дрожа и сложив ладони, сказал: “Царь, знай меня: я наг Каркотака. Я обманул безвинного великого брахмарши, и он в гневе проклял меня. Из-за его проклятия я не могу сдвинуться ни на шаг. Я укажу тебе благо; ты должен спасти меня. Я стану твоим другом, среди змей нет равного мне. Я сделаюсь лёгким для тебя: скорее возьми меня и унеси”. Сказав это, царь нагов стал величиной с большой палец. Нала взял его и пошёл к месту, свободному от пожара. Когда они достигли пространства, куда огонь не доходил, Каркотака сказал: “Считай свои шаги, Нишадха. Там я дам тебе высшее благо”. Нала начал считать, и на десятом шаге змей укусил его. Облик Налы сразу исчез. Изумлённый, он увидел себя изменённым, а нага — в собственном облике».

Commentary

Каркотака ранит Налу, чтобы спасти его. Иногда милость приходит в форме, которую невозможно сразу отличить от нового бедствия.

Version

43298701c33b · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC