Mahabharata 3.63.13-24

Devanāgarī

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलम् अब्रवीत् ॥
मया ते ऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर् जना इति ॥
यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल ॥
विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥
विषेण संवृतैर् गात्रैर् यावत् त्वां न विमोक्ष्यति ॥
तावत् त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥
अनागा येन निकृतस् त्वम् अनर्हो जनाधिप ॥
क्रोधाद् असूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥
न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतो ऽपि वा ॥
ब्रह्मविद्भ्यश् च भविता मत्प्रसादान् नराधिप ॥
राजन् विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति ॥
संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज् जयम् अवाप्स्यसि ॥
गच्छ राजन्न् इतः सूतो बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् ॥
समीपम् ऋतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् ॥
अयोध्यां नगरीं रम्याम् अद्यैव निषधेश्वर ॥
स ते ऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै ॥
इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान् मित्रं चैव भविष्यति ॥
भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ॥
समेष्यसि च दारैस् त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ॥
राज्येन तनयाभ्यां च सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥
स्वरूपं च यदा द्रष्टुम् इच्छेथास् त्वं नराधिप ॥
संस्मर्तव्यस् तदा ते ऽहं वासश् चेदं निवासयेः ॥
अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे ॥
इत्य् उक्त्वा प्रददाव् अस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥
एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव ॥
नागराजस् ततो राजंस् तत्रैवान्तरधीयत ॥

Transliteration (IAST)

tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt ||
mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti ||
yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala ||
viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati ||
viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati ||
tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati ||
anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa ||
krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā ||
na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā ||
brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa ||
rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati ||
saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi ||
gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan ||
samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam ||
ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara ||
sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai ||
ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati ||
bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā ||
sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ ||
rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te ||
svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa ||
saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ ||
anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase ||
ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā ||
evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava ||
nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलम् अब्रवीत् ॥ मया ते ऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर् जना इति ॥ यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल ॥ विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥ विषेण संवृतैर् गात्रैर् यावत् त्वां न विमोक्ष्यति ॥ तावत् त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥ अनागा येन निकृतस् त्वम् अनर्हो जनाधिप ॥ क्रोधाद् असूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥ न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतो ऽपि वा ॥ ब्रह्मविद्भ्यश् च भविता मत्प्रसादान् नराधिप ॥ राजन् विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति ॥ संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज् जयम् अवाप्स्यसि ॥ गच्छ राजन्न् इतः सूतो बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् ॥ समीपम् ऋतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् ॥ अयोध्यां नगरीं रम्याम् अद्यैव निषधेश्वर ॥ स ते ऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै ॥ इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान् मित्रं चैव भविष्यति ॥ भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ॥ समेष्यसि च दारैस् त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ राज्येन तनयाभ्यां च सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ स्वरूपं च यदा द्रष्टुम् इच्छेथास् त्वं नराधिप ॥ संस्मर्तव्यस् तदा ते ऽहं वासश् चेदं निवासयेः ॥ अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे ॥ इत्य् उक्त्वा प्रददाव् अस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव ॥ नागराजस् ततो राजंस् तत्रैवान्तरधीयत ॥tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt || mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti || yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala || viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati || viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati || tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati || anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa || krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā || na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā || brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa || rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati || saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvaj jayam avāpsyasi || gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan || samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam || ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara || sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai || ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati || bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā || sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te || svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa || saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ || anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase || ity uktvā pradadāv asmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā || evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava || nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata ||Каркотака объясняет Нале, что скрыл его облик, чтобы люди не узнали его; яд будет мучить Кали, живущего в Нале, защитит Налу от опасностей, даст победу, и он должен идти в Айодхью к Ритупарне под именем Бахука, обменять знание коней на тайну костей, а потом вернуть жену, детей и царство.

Translation

Каркотака стал утешать Налу: «Я скрыл твой облик, чтобы люди не узнали тебя. Тот, из-за кого ты был искажён великим горем, будет жить в тебе, мучимый моим ядом, пока не освободит тебя. Ты, безвинный и недостойный такого страдания, был обманут; я сделал тебе защиту от него. Благодаря моей милости тебе не будет страха ни от зверей с клыками, ни от врагов, ни от знающих Брахман. Яд не причинит тебе боли, а в сражениях ты всегда будешь побеждать. Иди сегодня же в прекрасную Айодхью к Ритупарне и скажи: “Я возничий Бахука”. Он знает искусство костей и даст тебе его в обмен на знание коней. Этот славный потомок Икшваку станет твоим другом. Когда ты узнаешь кости, соединён будешь с благом и снова встретишься с женой, царством и детьми. Не предавай ум скорби: говорю истину. Когда захочешь увидеть свой собственный облик, вспомни меня и надень эту одежду. Скрытый ею, ты вернёшь себе форму». Сказав это, он дал Нале две божественные одежды, наставил его и исчез».

Commentary

Каркотака переводит падение Налы в путь восстановления: скрытый облик, служение, знание и терпение. Кали ещё внутри, но теперь его же присутствие становится наказанием для него.

Version

cf4727435860 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC