Mahabharata 3.64.1-8

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
तस्मिन्न् अन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ॥
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमे ऽहनि ॥
स राजानम् उपातिष्ठद् बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् ॥
अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ॥
अन्नसंस्कारम् अपि च जानाम्य् अन्यैर् विशेषतः ॥
यानि शिल्पानि लोके ऽस्मिन् यच् चाप्य् अन्यत् सुदुष्करम् ॥
सर्वं यतिष्ये तत् कर्तुम् ऋतुपर्ण भरस्व माम् ॥
ऋतुपर्ण उवाच
वस बाहुक भद्रं ते सर्वम् एतत् करिष्यसि ॥
शीघ्रयाने सदा बुद्धिर् धीयते मे विशेषतः ॥
स त्वम् आतिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम ॥
भवेयुर् अश्वाध्यक्षो ऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥
त्वाम् उपस्थास्यतश् चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ॥
एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ॥
बृहदश्व उवाच
एवम् उक्तो नलस् तेन न्यवसत् तत्र पूजितः ॥
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ ||
ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani ||
sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan ||
aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ ||
arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca ||
annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ ||
yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram ||
sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām ||
ṛtuparṇa uvāca
vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi ||
śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ ||
sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama ||
bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ ||
tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau ||
etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka ||
bṛhadaśva uvāca
evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ ||
ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच तस्मिन्न् अन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः ॥ ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमे ऽहनि ॥ स राजानम् उपातिष्ठद् बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् ॥ अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ॥ अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ॥ अन्नसंस्कारम् अपि च जानाम्य् अन्यैर् विशेषतः ॥ यानि शिल्पानि लोके ऽस्मिन् यच् चाप्य् अन्यत् सुदुष्करम् ॥ सर्वं यतिष्ये तत् कर्तुम् ऋतुपर्ण भरस्व माम् ॥ ऋतुपर्ण उवाच वस बाहुक भद्रं ते सर्वम् एतत् करिष्यसि ॥ शीघ्रयाने सदा बुद्धिर् धीयते मे विशेषतः ॥ स त्वम् आतिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम ॥ भवेयुर् अश्वाध्यक्षो ऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥ त्वाम् उपस्थास्यतश् चेमौ नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ॥ एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ॥ बृहदश्व उवाच एवम् उक्तो नलस् तेन न्यवसत् तत्र पूजितः ॥ ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ॥bṛhadaśva uvāca tasminn antarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ || ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśad daśame 'hani || sa rājānam upātiṣṭhad bāhuko 'ham iti bruvan || aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ || arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca || annasaṃskāram api ca jānāmy anyair viśeṣataḥ || yāni śilpāni loke 'smin yac cāpy anyat suduṣkaram || sarvaṃ yatiṣye tat kartum ṛtuparṇa bharasva mām || ṛtuparṇa uvāca vasa bāhuka bhadraṃ te sarvam etat kariṣyasi || śīghrayāne sadā buddhir dhīyate me viśeṣataḥ || sa tvam ātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīghrā hayā mama || bhaveyur aśvādhyakṣo 'si vetanaṃ te śataṃ śatāḥ || tvām upasthāsyataś cemau nityaṃ vārṣṇeyajīvalau || etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka || bṛhadaśva uvāca evam ukto nalas tena nyavasat tatra pūjitaḥ || ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ ||После исчезновения Каркотаки Нала на десятый день приходит в город Ритупарны и представляется Бахукой, искусным в управлении конями, трудных делах и приготовлении пищи; Ритупарна принимает его, назначает над конями и даёт Варшнею и Дживалу в помощники.

Translation

Брихадэшва сказал: «Когда наг исчез, Нишадха Нала пошёл дальше и на десятый день вошёл в город Ритупарны. Он предстал перед царём и сказал: “Я Бахука. На земле нет равного мне в управлении конями. В трудных делах и тонких умениях меня можно спрашивать, и приготовление пищи я знаю лучше других. Какие бы ремёсла ни были в мире и что бы ни было трудным, я постараюсь всё сделать. Ритупарна, содержи меня”. Ритупарна сказал: “Живи, Бахука, благо тебе. Всё это ты будешь делать. Мой ум особенно расположен к быстрой езде: устрой так, чтобы мои кони стали быстры. Ты будешь начальником коней; жалованье тебе — сто сотен. Тебе будут служить Варшнея и Дживала; с ними живи у меня и радуйся”. Так Нала, почтённый царём, поселился в городе Ритупарны вместе с Варшнеей и Дживалой».

Commentary

Нала входит в чужой двор не как царь, а как слуга. Его достоинство теперь скрыто в мастерстве: он сохраняет себя через искусство, пока судьба готовит возвращение.

Version

f73794faa906 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC