Mahabharata 3.64.9-19

Devanāgarī

स तत्र निवसन् राजा वैदर्भीम् अनुचिन्तयन् ॥
सायं सायं सदा चेमं श्लोकम् एकं जगाद ह ॥
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ॥
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलो ऽब्रवीत् ॥
काम् एनां शोचसे नित्यं श्रोतुम् इच्छामि बाहुक ॥
तम् उवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्य चित् ॥
आसीद् बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः ॥
स वै केन चिद् अर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ॥
विप्रयुक्तश् च मन्दात्मा भ्रमत्य् असुखपीडितः ॥
दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रम् अतन्द्रितः ॥
निशाकाले स्मरंस् तस्याः श्लोकम् एकं स्म गायति ॥
स वै भ्रमन् महीं सर्वां क्व चिद् आसाद्य किं चन ॥
वसत्य् अनर्हस् तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रे ऽप्य् अनुगता वने ॥
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति ॥
एका बालानभिज्ञा च मार्गाणाम् अतथोचिता ॥
क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति ॥
श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे ॥
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥
इत्य् एवं नैषधो राजा दमयन्तीम् अनुस्मरन् ॥
अज्ञातवासम् अवसद् राज्ञस् तस्य निवेशने ॥

Transliteration (IAST)

sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan ||
sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha ||
kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī ||
smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati ||
evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt ||
kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka ||
tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit ||
āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ ||
sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata ||
viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ ||
dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ ||
niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati ||
sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana ||
vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran ||
sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane ||
tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati ||
ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā ||
kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati ||
śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe ||
tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa ||
ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran ||
ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

स तत्र निवसन् राजा वैदर्भीम् अनुचिन्तयन् ॥ सायं सायं सदा चेमं श्लोकम् एकं जगाद ह ॥ क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ॥ स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥ एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलो ऽब्रवीत् ॥ काम् एनां शोचसे नित्यं श्रोतुम् इच्छामि बाहुक ॥ तम् उवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्य चित् ॥ आसीद् बहुमता नारी तस्या दृढतरं च सः ॥ स वै केन चिद् अर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ॥ विप्रयुक्तश् च मन्दात्मा भ्रमत्य् असुखपीडितः ॥ दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रम् अतन्द्रितः ॥ निशाकाले स्मरंस् तस्याः श्लोकम् एकं स्म गायति ॥ स वै भ्रमन् महीं सर्वां क्व चिद् आसाद्य किं चन ॥ वसत्य् अनर्हस् तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ॥ सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रे ऽप्य् अनुगता वने ॥ त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति ॥ एका बालानभिज्ञा च मार्गाणाम् अतथोचिता ॥ क्षुत्पिपासापरीता च दुष्करं यदि जीवति ॥ श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे ॥ त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ॥ इत्य् एवं नैषधो राजा दमयन्तीम् अनुस्मरन् ॥ अज्ञातवासम् अवसद् राज्ञस् तस्य निवेशने ॥sa tatra nivasan rājā vaidarbhīm anucintayan || sāyaṃ sāyaṃ sadā cemaṃ ślokam ekaṃ jagāda ha || kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī || smarantī tasya mandasya kaṃ vā sādyopatiṣṭhati || evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo 'bravīt || kām enāṃ śocase nityaṃ śrotum icchāmi bāhuka || tam uvāca nalo rājā mandaprajñasya kasya cit || āsīd bahumatā nārī tasyā dṛḍhataraṃ ca saḥ || sa vai kena cid arthena tayā mando vyayujyata || viprayuktaś ca mandātmā bhramaty asukhapīḍitaḥ || dahyamānaḥ sa śokena divārātram atandritaḥ || niśākāle smaraṃs tasyāḥ ślokam ekaṃ sma gāyati || sa vai bhraman mahīṃ sarvāṃ kva cid āsādya kiṃ cana || vasaty anarhas tadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran || sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcchre 'py anugatā vane || tyaktā tenālpapuṇyena duṣkaraṃ yadi jīvati || ekā bālānabhijñā ca mārgāṇām atathocitā || kṣutpipāsāparītā ca duṣkaraṃ yadi jīvati || śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe || tyaktā tenālpapuṇyena mandaprajñena māriṣa || ity evaṃ naiṣadho rājā damayantīm anusmaran || ajñātavāsam avasad rājñas tasya niveśane ||Живя у Ритупарны, Нала каждый вечер вспоминает Дамаянти и произносит стих о том, где она спит, голодная и усталая; Дживала спрашивает, о ком он скорбит, а Нала отвечает притчей о глупце, который оставил верную жену в страшном лесу.

Translation

Живя там, царь Нала постоянно думал о Вайдарбхи и каждый вечер произносил один стих: «Где теперь спит эта страдалица, измученная голодом, жаждой и усталостью? Вспоминая того глупца, кому она сегодня служит?» Однажды ночью Дживала услышал его и спросил: «Бахука, о ком ты всё время скорбишь? Хочу услышать». Нала сказал: «У одного маломудрого человека была очень любимая жена, и он был ещё сильнее привязан к ней. По какой-то причине этот глупец разлучился с ней и, разлучённый, скитается, мучимый несчастьем. Сжигаемый горем днём и ночью, он вспоминает её и по ночам поёт один стих. Бродя по земле, недостойный, он где-то живёт и снова вспоминает её страдание. Та женщина последовала за ним в лес даже в беде, но была оставлена им, человеком малой заслуги. Если она жива одна, юная, не знающая дорог, измученная голодом и жаждой, в страшном лесу, полном зверей, это трудно. Так, вспоминая Дамаянти, царь Нишадхи жил неузнанным в доме того царя».

Commentary

Нала не может назвать себя, но не может и перестать исповедовать вину. Память о Дамаянти становится его ночной аскезой.

Version

3bd5669806af · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC