Mahabharata 3.65.1-8

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते ॥
द्विजान् प्रस्थापयाम् आस नलदर्शनकाङ्क्षया ॥
संदिदेश च तान् भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् ॥
मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥
अस्मिन् कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे ॥
गवां सहस्रं दास्यामि यो वस् ताव् आनयिष्यति ॥
अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ॥
न चेच् छक्याव् इहानेतुं दमयन्ती नलो ऽपि वा ॥
ज्ञातमात्रे ऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥
इत्य् उक्तास् ते ययुर् हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ॥
पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया ॥
ततश् चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः ॥
विचिन्वानो ऽथ वैदर्भीम् अपश्यद् राजवेश्मनि ॥
पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ॥
पिनद्धां धूमजालेन प्रभाम् इव विभावसोः ॥
तां समीक्ष्य विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशाम् ॥
तर्कयाम् आस भैमीति कारणैर् उपपादयन् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate ||
dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā ||
saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam ||
mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām ||
asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe ||
gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati ||
agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam ||
na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā ||
jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam ||
ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam ||
purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā ||
tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ ||
vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani ||
puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām ||
mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām ||
pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ ||
tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām ||
tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते ॥ द्विजान् प्रस्थापयाम् आस नलदर्शनकाङ्क्षया ॥ संदिदेश च तान् भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् ॥ मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ॥ अस्मिन् कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे ॥ गवां सहस्रं दास्यामि यो वस् ताव् आनयिष्यति ॥ अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम् ॥ न चेच् छक्याव् इहानेतुं दमयन्ती नलो ऽपि वा ॥ ज्ञातमात्रे ऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ॥ इत्य् उक्तास् ते ययुर् हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ॥ पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया ॥ ततश् चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः ॥ विचिन्वानो ऽथ वैदर्भीम् अपश्यद् राजवेश्मनि ॥ पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ॥ मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ॥ पिनद्धां धूमजालेन प्रभाम् इव विभावसोः ॥ तां समीक्ष्य विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशाम् ॥ तर्कयाम् आस भैमीति कारणैर् उपपादयन् ॥bṛhadaśva uvāca hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate || dvijān prasthāpayām āsa naladarśanakāṅkṣayā || saṃdideśa ca tān bhīmo vasu dattvā ca puṣkalam || mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām || asmin karmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe || gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vas tāv ānayiṣyati || agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam || na cec chakyāv ihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā || jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam || ity uktās te yayur hṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam || purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā || tataś cedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ || vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyad rājaveśmani || puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām || mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām || pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ || tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām || tarkayām āsa bhaimīti kāraṇair upapādayan ||When Nala and his wife disappeared, Bhima sends brahmins to search for them and promises a reward; the brahmin Sudeva comes to Chedi and sees Damayanti in the palace beside Sunanda, recognizing her through the grime like flame hidden by smoke.

Translation

Brihadashva said: "When Nala, having lost his kingdom, departed together with his wife, Bhima sent out brahmins, longing to see Nala. He gave them abundant wealth and instructed them: 'Seek out Nala and my daughter Damayanti. Whoever completes this task, recognizing the lord of the Nishadhas and bringing them back, to him I will give a thousand cows and an agrahara, a village equal to a city. If they cannot be brought here, I will give a thousand cows even for reliable news alone.' Rejoicing, the brahmins went out in every direction, seeking the lord of Nishadha and his wife through cities and kingdoms. One twice-born named Sudeva, searching for the princess of Vidarbha, came to the beautiful city of Chedi and saw her in the royal palace, standing beside Sunanda during the king's rite of auspicious blessing. Her incomparable beauty was barely visible, like the radiance of fire wrapped in smoke. Beholding her, the wide-eyed one, greatly soiled and emaciated, he judged by these signs: 'This is Bhaimi.'"

Commentary

Sudeva recognizes Damayanti not by outward splendor but by the signs that misfortune could not erase. The true person remains visible to an attentive gaze.

Version

2a078b2bd991 · published Jul 16, 2026, 4:58:37 PM UTC

Available inRUEN