Mahabharata 3.65.26-37

Devanāgarī

बृहदश्व उवाच
एवं विमृश्य विविधैः कारणैर् लक्षणैश् च ताम् ॥
उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणो ऽब्रवीत् ॥
अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस् ते दयितः सखा ॥
भीमस्य वचनाद् राज्ञस् त्वाम् अन्वेष्टुम् इहागतः ॥
कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश् च ते ॥
आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ॥
त्वत्कृते बन्धुवर्गाश् च गतसत्त्वा इवासते ॥
अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर ॥
पर्यपृच्छत् ततः सर्वान् क्रमेण सुहृदः स्वकान् ॥
रुरोद च भृशं राजन् वैदर्भी शोककर्शिता ॥
दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुर् इष्टं द्विजोत्तमम् ॥
ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम् ॥
सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ॥
जनित्र्यै प्रेषयाम् आस सैरन्ध्री रुदते भृशम् ॥
ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे ॥
अथ चेदिपतेर् माता राज्ञश् चान्तःपुरात् तदा ॥
जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥
ततः सुदेवम् आनाय्य राजमाता विशां पते ॥
पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥
कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर् वा वामलोचना ॥
त्वया च विदिता विप्र कथम् एवंगता सती ॥
एतद् इच्छाम्य् अहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वम् अशेषतः ॥
तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् ॥
एवम् उक्तस् तया राजन् सुदेवो द्विजसत्तमः ॥
सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhadaśva uvāca
evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām ||
upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt ||
ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā ||
bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ ||
kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te ||
āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te ||
tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate ||
abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira ||
paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān ||
ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā ||
dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam ||
tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām ||
sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata ||
janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam ||
brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase ||
atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā ||
jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat ||
tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate ||
papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī ||
kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā ||
tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī ||
etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ ||
tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm ||
evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ ||
sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

बृहदश्व उवाच एवं विमृश्य विविधैः कारणैर् लक्षणैश् च ताम् ॥ उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणो ऽब्रवीत् ॥ अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस् ते दयितः सखा ॥ भीमस्य वचनाद् राज्ञस् त्वाम् अन्वेष्टुम् इहागतः ॥ कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश् च ते ॥ आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ॥ त्वत्कृते बन्धुवर्गाश् च गतसत्त्वा इवासते ॥ अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर ॥ पर्यपृच्छत् ततः सर्वान् क्रमेण सुहृदः स्वकान् ॥ रुरोद च भृशं राजन् वैदर्भी शोककर्शिता ॥ दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुर् इष्टं द्विजोत्तमम् ॥ ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिताम् ॥ सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ॥ जनित्र्यै प्रेषयाम् आस सैरन्ध्री रुदते भृशम् ॥ ब्राह्मणेन समागम्य तां वेद यदि मन्यसे ॥ अथ चेदिपतेर् माता राज्ञश् चान्तःपुरात् तदा ॥ जगाम यत्र सा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ॥ ततः सुदेवम् आनाय्य राजमाता विशां पते ॥ पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ॥ कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर् वा वामलोचना ॥ त्वया च विदिता विप्र कथम् एवंगता सती ॥ एतद् इच्छाम्य् अहं त्वत्तो ज्ञातुं सर्वम् अशेषतः ॥ तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् ॥ एवम् उक्तस् तया राजन् सुदेवो द्विजसत्तमः ॥ सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥bṛhadaśva uvāca evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇair lakṣaṇaiś ca tām || upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt || ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātus te dayitaḥ sakhā || bhīmasya vacanād rājñas tvām anveṣṭum ihāgataḥ || kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraś ca te || āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te || tvatkṛte bandhuvargāś ca gatasattvā ivāsate || abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira || paryapṛcchat tataḥ sarvān krameṇa suhṛdaḥ svakān || ruroda ca bhṛśaṃ rājan vaidarbhī śokakarśitā || dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam || tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitām || sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata || janitryai preṣayām āsa sairandhrī rudate bhṛśam || brāhmaṇena samāgamya tāṃ veda yadi manyase || atha cedipater mātā rājñaś cāntaḥpurāt tadā || jagāma yatra sā bālā brāhmaṇena sahābhavat || tataḥ sudevam ānāyya rājamātā viśāṃ pate || papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī || kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bhartur vā vāmalocanā || tvayā ca viditā vipra katham evaṃgatā satī || etad icchāmy ahaṃ tvatto jñātuṃ sarvam aśeṣataḥ || tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyā devarūpiṇīm || evam uktas tayā rājan sudevo dvijasattamaḥ || sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham ||Судева подходит к Дамаянти, называет себя другом её брата и посланцем Бхимы, сообщает о благополучии родных и детей; Дамаянти плачет, Сунанда зовёт царицу-мать, и та спрашивает Судеву, чья это жена и дочь и как он её узнал.

Translation

Так рассудив по разным признакам, брахман Судева подошёл к Бхаими и сказал: «Я Судева, Вайдарбхи, дорогой друг твоего брата. По слову царя Бхимы я пришёл искать тебя. Твой отец благополучен, царица-мать и братья благополучны, и твои дети, долгоживущие, там в безопасности. Из-за тебя все родные сидят словно лишённые жизни». Узнав Судеву, Дамаянти стала по порядку расспрашивать о своих близких и горько заплакала, внезапно увидев любимого брахмана своего брата. Сунанда, увидев, как сайрандхри плачет и в уединении говорит с Судевой, отправила к матери: «Сайрандхри сильно плачет, встретив брахмана; если считаешь нужным, узнай её». Тогда мать царя Чеди пришла туда, где девушка была с брахманом, привела Судеву и спросила: «Чья это жена и чья дочь? Как эта прекрасноглазая потерялась от родных или мужа? И как ты узнал её в таком состоянии? Хочу от тебя узнать всё полностью; скажи мне истину об этой богоподобной». Тогда лучший дваждырождённый Судева, удобно сев, рассказал всё о Дамаянти как было».

Commentary

Встреча с Судевой возвращает Дамаянти в сеть родства и памяти. После долгой безымянности её история снова получает свидетеля.

Version

80f65df58a56 · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC