Mahabharata 3.66.1-8

Devanāgarī

सुदेव उवाच
विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥
सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥
राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः ॥
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥
स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः ॥
दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हि चित् ॥
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीम् इमाम् ॥
सेयम् आसादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥
अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते ॥
अस्याश् चैव भ्रुवोर् मध्ये सहजः पिप्लुर् उत्तमः ॥
श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितो ऽन्तर्हितो मया ॥
मलेन संवृतो ह्य् अस्यास् तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः ॥
चिह्नभूतो विभूत्यर्थम् अयं धात्रा विनिर्मितः ॥
प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर् लेखा नाति विराजते ॥
न चास्या नश्यते रूपं वपुर् मलसमाचितम् ॥
असंस्कृतम् अपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम् ॥
अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह ॥
लक्षितेयं मया देवी पिहितो ऽग्निर् इवोष्मणा ॥

Transliteration (IAST)

sudeva uvāca
vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||
suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā ||
rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ ||
bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ ||
sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ ||
damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit ||
te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām ||
seyam āsāditā bālā tava putraniveśane ||
asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate ||
asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ ||
śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā ||
malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ ||
cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ ||
pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate ||
na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam ||
asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham ||
anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha ||
lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

सुदेव उवाच विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः ॥ सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥ राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः ॥ भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥ स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः ॥ दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हि चित् ॥ ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीम् इमाम् ॥ सेयम् आसादिता बाला तव पुत्रनिवेशने ॥ अस्या रूपेण सदृशी मानुषी नेह विद्यते ॥ अस्याश् चैव भ्रुवोर् मध्ये सहजः पिप्लुर् उत्तमः ॥ श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितो ऽन्तर्हितो मया ॥ मलेन संवृतो ह्य् अस्यास् तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः ॥ चिह्नभूतो विभूत्यर्थम् अयं धात्रा विनिर्मितः ॥ प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर् लेखा नाति विराजते ॥ न चास्या नश्यते रूपं वपुर् मलसमाचितम् ॥ असंस्कृतम् अपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम् ॥ अनेन वपुषा बाला पिप्लुनानेन चैव ह ॥ लक्षितेयं मया देवी पिहितो ऽग्निर् इवोष्मणा ॥sudeva uvāca vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ || suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā || rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ || bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ || sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ || damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhi cit || te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām || seyam āsāditā bālā tava putraniveśane || asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī neha vidyate || asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ || śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā || malena saṃvṛto hy asyās tanvabhreṇeva candramāḥ || cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ || pratipatkaluṣevendor lekhā nāti virājate || na cāsyā naśyate rūpaṃ vapur malasamācitam || asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham || anena vapuṣā bālā piplunānena caiva ha || lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā ||Судева объясняет царице-матери, что это Дамаянти, дочь царя Видарбхи Бхимы и жена Налы; её искали по всей земле, а узнал он её по врождённой родинке между бровей, скрытой грязью, но не исчезнувшей.

Translation

Судева сказал: «Царь Видарбхи, душа дхармы, могучий Бхима, имеет дочь, известную как прекрасная Дамаянти. Царь Нишадхов Нала, сын Вирасены, — муж этой благой женщины, жены мудрого Пуньяшлоки. Он был побеждён братом в кости, лишён царства и ушёл с Дамаянти; с тех пор никто не знал о них. Ради Дамаянти мы обходим землю, и эта девушка найдена в доме твоего сына. Среди людей нет женщины, равной ей красотой. Между её бровей есть врождённая прекрасная родинка, похожая на лотос у смуглой женщины; я заметил её, хоть она была скрыта. Грязь покрыла её, как тонкое облако — луну. Этот знак создан Дхатаром ради её отличия. Как серп луны в первый день, затуманенный, он не слишком сияет, но красота её не исчезла: даже покрытое грязью и неукрашенное тело явно светится, как золото. По этому облику и этой родинке я узнал богиню, словно огонь, скрытый жаром».

Commentary

Родинка становится знаком неизменной личности. Дамаянти может быть лишена украшений, имени и покоя, но её истина не стирается.

Version

e6e1725d50eb · published Jun 18, 2026, 4:37:26 AM UTC